Prawo oskarżonego do udziału w rozprawie głównej w świetle ostatnich nowelizacji: postępująca erozja

Prawo do osobistego udziału oskarżonego w rozprawie należy do nieodłącznych elementów rzetelnego procesu. W świetle standardów strasburskich, a także dyrektywy 2016/343/UE proces in absentia jest dopuszczalny, o ile władze z właściwą starannością starały się powiadomić oskarżonego o rozprawie oraz pod warunkiem istnienia środków równoważnych. W ostatnich latach w polskim ustawodawstwie kontynuowana jest wcześniejsza tendencja (np. krytykowany art. 378a k.p.k.) do obniżania omawianej gwarancji. W okresie pandemii koronawirusa umożliwiono – na stałe – prowadzenie rozprawy z jedynie zdalnym udziałem oskarżonego pozbawionego wolności (art. 374 § 4 k.p.k.). Rozwiązania tego nie należy a limine odrzucać, jednak kontrowersje budzi fakt, że inicjatywę w tym zakresie przyznano sądowi, a nie samemu zainteresowanemu, jak również uregulowanie możliwości konsultacji z obrońcą przebywającym na sali rozpraw. Możliwość zarządzenia przerwy (art. 374 § 7 k.p.k.) nie wydaje się funkcjonalna ani wystarczająca. Zaniepokojenie budzą zmiany wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. Po pierwsze, wprowadzono w niektórych sprawach możliwość czasowego usunięcia z sali rozpraw oskarżonego na wniosek pokrzywdzonego (art. 390 § 4 k.p.k.), co należy ocenić zdecydowanie krytycznie, tym bardziej że już wcześniej istniała możliwość nakazania czasowego opuszczenia sali przez przewodniczącego (art. 390 § 2 k.p.k.). Po drugie, w świetle znowelizowanego art. 133 § 2a k.p.k. zawiadomienie o pierwszym terminie rozprawy głównej będzie mogło trafić do rąk innej osoby niż oskarżony na podstawie pełnomocnictwa pocztowego, co było wcześniej niedopuszczalne.