Przeszłość Demograficzna Polski
Poland's Demographic Past
Demografia czasów "potopu". Próba sondażu
DOI: 10.18276/pdp.2025.47-01
Zitieren
Der Volltext ist verfügbar
| ISSN: | 0079-7189 |
| eISSN: | 2719-4345 |
| Autoren: |
Piotr
Miodunka
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie |
| Schlüsselbegriffe: | straty wojenne potop kryzysy umieralności epidemie urodzenia demografia historyczna |
| Erscheinungsdatum der Ausgabe / Monografie: | 2025-12-15 |
| Seitenanzahl: | 44 (7-50) |
| OAI-PMH: | Metadaten |
| Klasyfikacja JEL: | J11 J13 |
| Anzahl der Downloads ?: | 1826 |
Abstract
W artykule podjęto próbę weryfikacji i ponownego oszacowania strat demograficznych wywołanych okresem tzw. potopu, tj. wojny polsko-szwedzkiej z lat 1655–1660. Sądzono dotychczas, że były one bardzo wysokie, niemal porównywalne ze stratami krajów niemieckich z czasów wojny trzydziestoletniej. W celu weryfikacji tego poglądu wykorzystano wyłącznie materiały rejestrujące ruch naturalny, zwłaszcza księgi chrztów parafii rzymskokatolickich i ewangelickich dla ponad 80 jednostek z terenu zachodniej Rzeczypospolitej (bez Podlasia i Rusi Czerwonej). Przeanalizowano je jednak w szerszym kontekście chronologicznym lat 1645–1669, obejmującym także inne wojny z lat 1648–1667 oraz kryzysy epidemiczne i żywnościowe. Zmiany w rejestrowanych chrztach (utożsamianych z urodzeniami) służą jako miernik kondycji demograficznej społeczności miejskich i wiejskich w badanym okresie niepokojów, w tym samego potopu, oraz do oszacowania względnego ubytku ludności między pierwszą połową lat 40. a drugą połową lat 60. XVII wieku.
PDF-Vorschau
Bibliographie (58)
- Augustyniak, Urszula. Historia Polski 1572–1795. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.
- van Bavel, Bas i in. Disasters and History. The Vulnerability and Resilience of Past Societies. Cambridge University Press, 2020.
- Van Besouw, Bram, i Daniel Curtis. „Estimating Warfare-Related Civilian Mortality in the Early Modern Period: Evidence from the Low Countries, 1620–99”. Explorations in Economic History 84 (2022). https://doi.org/10.1016/j.eeh.2021.101425.
- Cebrowski, Andrzej K. Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648–59. Opracowanie Marian Małuszyński. Druk T. Bączkowski, 1937.
- Domińska, Olga, i Waldemar Kowalski. „Pińczów w czasach pomorów (lata 1650–1665 oraz 1695–1711)”. W Zdrowie i choroba. Wpływ jakości życia na kulturę w Europie Środkowej, redakcja Antoni Barciak. Studio Noa, 2013.
- Dupaquier, Jacques. „Les vicissitudes du peuplement (Xve–XVIIIe siecles)”. W Histoire des populations de l’Europe. T. 1: Des origines aux prémices de la révolution démographique, redakcja Jean-Pierre Bardet, Jacques Dupâquier. Fayard, 1998.
- Gieysztor, Irena. „Badania demograficzne na podstawie metryk parafialnych”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 10, nr 1/2 (1962): 103–21.
- Gieysztorowa, Irena. „Niebezpieczeństwa metodyczne polskich badań metrykalnych XVII–XVIII wieku”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 19, nr 4 (1971): 557–604.
- Gieysztorowa, Irena. „Zniszczenia i straty wojenne oraz ich skutki na Mazowszu”. W Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660. T. 2: Rozprawy, redakcja Kazimierz Lepszy. PWN, 1957.
- Gliwa, Andrzej. Kraina upartych niepogód. Zniszczenia wojenne na obszarze ziemi przemyskiej w XVII wieku. Wydawnictwo Naukowe Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, 2013.
- Gliwa, Andrzej. „Strategie przetrwania ludności ziem południowo-wschodnich Rzeczypospolitej podczas najazdów tatarskich w XVII wieku”. W Hortus bellicus: studia z dziejów wojskowości nowożytnej. Prace ofiarowane profesorowi Mirosławowi Nagielskiemu, redakcja Konrad Bobiatyński i in. Wydawnictwo Neriton, 2017.
- Główka, Dariusz. „Wieś na Mazowszu w XVI–XVIII wieku”. W Dzieje Mazowsza. T. 2: Lata 1527–1794, redakcja Jan Tyszkiewicz. Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, 2015.
- Guldon, Zenon. „Straty ludności żydowskiej w Koronie w latach potopu”. W Rzeczpospolita w latach potopu, redakcja Jadwiga Muszyńska, Jacek Wijaczka. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, 1996.
- Guldon, Zenon, i Jacek Wijaczka. „Ludność Pińczowa w XVI–XVIII wieku”. W Ludność żydowska w regionie świętokrzyskim, redakcja Zenon Guldon, Małgorzata Piątkowska. Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Jana Kochanowskiego, 1989.
- Gutmann, Myron P. War and Rural Life in the Early Modern Low Countries. Princeton University Press, 1980.
- Hanlon, Gregory. „Wartime Mortality in Italy’s Thirty Years War: The Duchy of Parma 1635–1637”. Histoire, économie & société 31, nr 4 (2012): 3–22. https://doi.org/10.3917/hes.124.0003.
- Hoszowski, Stanisław. „Dynamika zaludnienia Polski w epoce feudalnej (X–XVIII w.)”. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 13 (1951): 137–98.
- Hoszowski, Stanisław. „Zniszczenia w czasie wojny szwedzkiej na terenie Prus Królewskich”. W Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660. T. 2: Rozprawy, redakcja Kazimierz Lepszy. PWN, 1957.
- Hoszowski, Stanisław. „Zniszczenia wojny szwedzkiej w świetle wiślanego spławu zboża w 1662 roku”. W Badania nad historią gospodarczo-społeczną w Polsce. Problemy i metody, redakcja J. Topolski i in. PWN, 1978.
- Kamen, Henry. „The Economic and Social Consequences of the Thirty Years’ War”. Past & Present 39 (1968): 44–61.
- Kizik, Edmund. „Uwagi wstępne. Prusy Królewskie: środowisko geograficzne, administracja, demografia”. W Prusy Królewskie. Społeczeństwo, kultura, gospodarka 1454–1772, redakcja Edmund Kizik. Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2012.
- Kościelak, Sławomir. „Katolicka społeczność Gdańska w świetle ksiąg metrykalnych z drugiej połowy XVIII wieku. Nowe spojrzenie na przemiany demograficzne w wielowyznaniowym, protestanckim ośrodku”. Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 40 (2018): 83–103. https://doi.org/10.18276/pdp.2018.40-04.
- Kowalski, Waldemar. „Ludność archidiakonatu sandomierskiego w połowie XVII wieku”. W Rzeczpospolita w latach potopu, redakcja Jadwiga Muszyńska, Jacek Wijaczka. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, 1996.
- Kowalski, Waldemar. „Społeczeństwo parafii Bożego Ciała podkrakowskiego Kazimierza w świetle rejestru pogłównego 1662 roku (rodzina i gospodarstwo domowe)”. W Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczygłowi w siedemdziesięciolecie urodzin, redakcja Paweł Jusiak, Anna Sochacka. Wydawnictwo UMCS, 2014.
- Kuc, Patryk. „Zapaści gospodarcze na polskiej wsi w XVII i XVIII wieku a postulaty historii ratowniczej. Przykład starostwa krzeczowskiego”. Historyka. Studia Metodologiczne 52 (2022): 311–25. https://doi.org/10.24425/hsm.2022.142730
- Kuklo, Cezary. Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej. Wydawnictwo DiG, 2009.
- Kuklo, Cezary. „Próba sondażowego określenia wartości wybranych zespołów metrykalnych do badań nominatywnych”. Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 13 (1981): 125–39.
- Kurowska, Hanna. Gubin i jego mieszkańcy. Studium demograficzne XVII–XIX w. Uniwersytet Zielonogórski, 2010.
- Laszuk, Anna. Ludność województwa podlaskiego w drugiej połowie XVII wieku. Białostockie Towarzystwo Naukowe, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1999.
- Letsch, Walter. Demographic Aspects of the Early Modern Times: The Example of the Zurich Countryside in a European Perspective. Peter Lang, 2017.
- Livi-Bacci, Massimo. Demographic Shocks: The View from History. Federal Reserve Bank of Boston, 2001.
- Livi-Bacci, Massimo. „Mortality Crises in a Historical Perspective: The European Experience”. W The Mortality Crisis in Transitional Economies, redakcja Giovanni A. Cornia, Renato Paniccia. Oxford University Press, 2000.
- Maroszek, Józef. Dzieje województwa podlaskiego do 1795 roku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013.
- Mikulski, Krzysztof. Osadnictwo wiejskie województwa pomorskiego od połowy XVI do końca XVII wieku. Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1994.
- Mikulski, Krzysztof. Pułapka niemożności. Społeczeństwo nowożytnego miasta wobec procesów modernizacyjnych (na przykładzie Torunia w XVII i XVIII wieku). Wydawnictwo Adam Marszałek, 2004.
- Miodunka, Piotr. Chłopi południowej Małopolski wobec kryzysów żywnościowych od XVII do połowy XIX wieku. Universitas, 2024.
- Muszyńska, Jadwiga. Gospodarka dworska w dobrach biskupów krakowskich w połowie XVII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2012.
- Muszyńska, Jadwiga. „Straty demograficzne i zniszczenia gospodarcze w Małopolsce w połowie XVII wieku. Problemy badawcze”. W Rzeczpospolita w latach potopu, redakcja Jadwiga Muszyńska, Jacek Wijaczka. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, 1996.
- Nagielski, Mirosław i in. Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655–1660. Wydawnictwo DiG, 2015.
- Outram, Quentin. „The Demographic Impact of Early Modern Warfare”. Social Science History 26, nr 2 (2002): 245–72. https://doi.org/10.1215/01455532-26-2-245.
- Paluchowski, Piotr, Edmund Kizik, i Adam Szarszewski. „Epidemie w Gdańsku w XVII i XVIII w. Addenda et corrigenda”. Studia Historica Gedanensia 12 (2021): 173–91. https://doi.org/10.4467/23916001HG.21.010.14992.
- Parker, Geoffrey. Globalny kryzys. Wojna, zmiany klimatyczne i katastrofa w XVII wieku. Napoleon V, 2019.
- Pazdur, Jan. „Dzieje Kielc od XVI do XVIII w.”. W Pamiętnik Kielecki: przeszłość kulturalna regionu, redakcja Juliusz Nowak-Dłużewski. Ministerstwo Kultury i Sztuki, 1947.
- Pert, Thomas. „‘If You Make the People Run Away, You Will Starve’: The Military Significance of Refugees during the Thirty Years’ War (1618–1648)”. War & Society 43, nr 3 (2024): 242–44. https://doi.org/10.1080/07292473.2024.2342675.
- Pfister, Ulrich, i Georg Fertig. The Population History of Germany: Research Strategy and Preliminary Results. Max-Planck-Institut für demografische Forschung, 2010.
- Rachwał, Piotr. „Ruch naturalny i zaludnienie parafii Biała (Janów) w latach 1654–1900 w świetle rejestracji metrykalnej”. W Janów i Janowiacy w kręgu polityki, gospodarki, prawa, kultury i religii, redakcja Barbara Nazarewicz. Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, 2011.
- Rosset, Edward. Prawa demograficzne wojny. Łódź, 1933.
- Rusiński, Władysław. „Gospodarka w dobie regresu”. W Dzieje Wielkopolski, redakcja Jerzy Topolski. T. 1. Wydawnictwo Poznańskie, 1969.
- Rusiński, Władysław. „Straty i zniszczenia w czasie wojny szwedzkiej (1655—1660) oraz jej skutki na obszarze Wielkopolski”. W Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660. T. 2: Rozprawy, redakcja Kazimierz Lepszy. PWN, 1957.
- Sierocka-Pośpiech, Maria. „Urodzenia i chrzty w siedemnastowiecznej Warszawie (czas i miejsce)”. W Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce. Cz. 1: Od średniowiecza do wieku XVIII, redakcja Maria Dąbrowska, Andrzej Klonder. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 2002.
- Spencer, Barbara. „Size of Population and Variability of Demographic Data 17th and 18th Centuries”. Genus 32, nr 3/4 (1976): 11–42.
- Szczypiorski, Adam. Ludność parafii Daleszyce powiatu kieleckiego w latach 1608–1825. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. 6, z. 1. PWN, 1963.
- Szewczuk, Jan. Kronika klęsk elementarnych w Galicji w latach 1772–1848. Lwów, 1939.
- Theibault, John. „The Demography of the Thirty Years War Re-revisited: Gunther Franz and his Critics”. German History 15, nr 1 (1997): 1–21. https://doi.org/10.1093/gh/15.1.1.
- Urłanis, Borys C. Wojny a zaludnienie Europy. PWE, 1962.
- Wimmer, Jan. „Przegląd operacji w wojnie polsko-szwedzkiej 1655–1660”. W Wojna polsko-szwedzka 1655–1660, redakcja Jan Wimmer. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973.
- Wrigley, Edward A., i Roger S. Schofield. The Population History of England 1541–1871. Cambridge University Press, 1989.
- Zabraniak, Sławomir. „Urzędnicy konsystorza wieluńskiego w latach 1660–1763”. Rocznik Wieluński 11 (2011): 5–24





