
Przegląd Zachodniopomorski
The influence of maps and plans created in the 1620s in the Netherlands on the development of military concepts in the Polish-Lithuanian Commonwealth
(Wpływ map i planów powstałych w latach 20. XVII w. w Niderlandach na rozwój koncepcji wojskowych w Rzeczypospolitej szlacheckiej)
DOI: 10.18276/pz.2019.4-11
Zitieren
Der Volltext ist verfügbar
| ISSN: | 0552-4245 |
| eISSN: | 2353-3021 |
| Autoren: | Karol Łopatecki |
| Schlüsselbegriffe: | wojna trzydziestoletnia Pomorze Gryfici |
| Erscheinungsdatum der Ausgabe / Monografie: | 2019 |
| Seitenanzahl: | 31 (253-283) |
| OAI-PMH: | Metadaten |
Abstract
Artykuł analizuje wpływ map i planów dotyczących działań wojskowych w Niderlandach w latach 20. XVII stulecia na modernizację i reformy sztuki wojennej w Rzeczypospolitej
szlacheckiej. Przeprowadzono w niej analizę, która prowadzi do konstatacji, że źródłem wiedzy taktycznej, operacyjnej i strategicznej były źródła kartograficzne docierające do ziem Rzeczypospolitej. Najczęściej przywoziły je osoby, które wyjeżdżały z Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego na Zachód w celach edukacyjnych i zarobkowych, a następnie wracały do ojczyzny. Ustalono, że magnat powracający z podróży przywoził od kilkunastu do kilkudziesięciu rycin i własnoręcznych rysunków planów oblężeń i fortyfikacji. Rozpowszechnioną formą było dostarczanie map do korespondencji. Źródła kartograficzne miały pomóc w ocenie podejmowanych działań militarnych i pozwalały odbiorcom „na bieżąco” obserwować konflikty europejskie.
Dzięki podróży królewicza Władysława Wazy po Europie w latach 1624–1625 ukształtował się wzorzec pobierania „nauk wojskowych” nie tylko na uniwersytetach ale i obozach wojskowych w Niderlandach. Ukazana została również rola Krzysztofa Arciszewskiego – klienta hetmana polnego litewskiego, który dostarczał Krzysztofowi Radziwiłłowi liczne, powstałe w Niderlandach mapy i plany. Zaakcentowano również analogiczny kontekst wyprawy edukacyjnej Janusza Radziwiłła oraz Krzysztofa Michała i Kazimierza Lwa Sapiehów.
PDF-Vorschau
Bibliographie (97)
- Archives:
- Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłów:
- dz. IV, sygn. 1a, 297, 309.
- dz. V, sygn. 190, 4560/II.
- dz. XXVI, sygn. 45.
- Biblioteca Apostolica Vaticana, Stamp. Barb. X.I.80.
- Biblioteka Polska w Paryżu, rkps. 56/36.
- Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, Berol. Ms. Slaver. Fol. 5.
- Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, rkps. 1954.
- Bibliothèque nationale de France, GE DD-628 (75RES)
- Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka (Vilnius), f. 139, nr 3348.
- Rijksmuseum Amsterdam:
- RP-P-OB-80.138; http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.448716.
- RP-P-AO-16-110; http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.392440.
- RP-P-OB-81.097; http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.458712.
- RP-P-OB-78.785-395; http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.442293.
- RP-P-AO-16-111; http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.363727.
- Svenska Riksarkivet (Sztokholm):
- Skoklostersamlingen, E 8600.
- Riksarkivet (Sztokholm), Extreanea IX Polen, 120.
- Uppsala universitetsbibliotek, Ms E 369.
- Львівска Наукова Бібліотека НАН України ім. В.Стефаника, f. 103:
- IV/2, IV/5, IV/51, IV/58, IV/61, IV/63, V/32, V/97, V/114, V/122, V/125, V/133, VI/40, VI/48
- Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (г. Мінск), f. 694, op. 1, no. 287.
- Printed Sources:
- Diariusz kampanii smoleńskiej Władysława IV 1633–1634, ed. M. Nagielski, Warszawa 2006.
- Gheyn J. de, The renaissance drill book, ed. D.J. Blackmore, London 2003.
- Hallenberg J., Svea rikes historia under Konung Gustav den Stores regering, vol. 4, Stockholm 1794.
- Hugo H., Obsidio Bredana armis Philippi IV. auspiciis Isabellae ductu Ambr. Spinolae perfecta, Antverpiae 1626.
- Naronowicz-Naroński J., Budownictwo wojenne, ed. T.M. Nowak, Oświęcim 2016.
- Noue guerre di Fiandra dalli 21 luglio 1624 sino alli 25 d’Agosto 1625, Venetia 1627.
- Podróż królewicza Władysława Wazy do krajów Europy Zachodniej w latach 1624–1625 w świetle ówczesnych relacji, ed. A. Przyboś, Kraków 1977.
- Radziwiłł A.S., Pamiętnik o dziejach w Polsce, vol. 2: 1637–1646, trans. A. Przyboś, R. Żelewski, Warszawa 1980.
- Thausing M., Livre d’esquisses de Jacques Callot, dans la collection Albertine à Vienne, Wien 1880.
- Analysis:
- Alexandrowicz S., Kartografia Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, Warszawa 2012.
- Alexandrowicz S., Łuczyński J., Skrycki R., Historia kartografii ziem polskich do końca XVIII wieku, Warszawa 2017.
- Augustyniak U., W służbie hetmana i Rzeczypospolitej. Klientela wojskowa Krzysztofa Radziwiłła (1585–1640), Warszawa 2004.
- Barber P., “Procure as many as you can and send them over”: Cartographic Espionage and Cartographic Gifts in International Relations, 1460–1760, in: Diplomacy and Early Modern Culture, eds. R. Adams, R. Cox, Basingstoke 2011, pp. 13–29.
- Cauwer de P., Tranen van bloed. Het beleg van ’s-Hertogenbosch en de oorlog in de Nederlanden. 1629, Amsterdam 2008.
- Chachaj M., Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII wieku, Lublin 1995.
- Chrościcki J.A., Sztuka i polityka: funkcje propagandowe sztuki w epoce Wazów, 1587–1668, Warszawa 1983.
- Chrościcki J.A., Wizerunki królewicza Władysława Zygmunta Wazy z podróży (1624–1625), “Rocznik Historii Sztuki” 1988, no. 17, pp. 211–218.
- Dybaś B., Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń 1998.
- Fitych T., Personel i organizacja nuncjatury Giovanniego Battisty Lancellottiego 31-szego posła apostolskiego w Polsce (1622–1627), “Saeculum Christianum” 2001, no. 8/1, pp. 41–80.
- Folkierski W., Ślady podróży flandryjskiej królewicza Władysława (1624) w teatrze Calderona, “Pamiętnik Literacki” 1935, no. 32, pp. 110–118.
- Fruin R., Tien jaren uit den Tachtigjarigen Oorlog 1588–1598, Den Haag 1899.
- Gawron P., Finansowanie oraz zaopatrzenie armii polsko-litewskiej w czasie wojny smoleńskiej, in: Historia na źródłach oparta. Studia ofiarowane Profesorowi Tadeuszowi Srogoszowi w 65. rocznicę urodzin, ed. A. Stroynowski, Częstochowa 2017, pp. 199–213.
- Groof B. De, A noble courtier and a gentelman warrior: Some aspects of the creation of the Spinola image, in: Narratives of Low Countries History and Culture: Reframing the Past, eds. J. Fenoulhet, L. Gilbert, U. Tiedau, London 2016, pp. 26–34.
- Gudde C.J., ’s-Hertogenbosch. Geschiedenis van vesting en forten, ’s-Hertogenbosch 1974.
- Guthrie W.P., The Later Thirty Years War: From the Battle of Wittstock to the Treaty of Westphalia, London 2003.
- Helmers H., Cartography, War Correspondence and News Publishing: The Early Career of Nicolaes van Geelkercken, 1610–1630, in: News Networks in Early Modern Europe, eds. J. Raymond, N. Moxham, Leiden–Boston 2016, pp. 350–374.
- Jarczykowa M., Książka i literatura w kręgu Radziwiłłów birżańskich w pierwszej połowie XVII wieku, Katowice 1995.
- Keuning J., Nicolaas Geelkerken, “Imago Mundi” 1954, no. 11/1, pp. 174–177.
- Kingra M., The Trace Italienne and the Military Revolution during the Eighty Years’ War, 1567–1648, “The Journal of Military History” 1993, no. 3 (57), pp. 431–446.
- Klinkert Ch.M., Nassau in het nieuws: nieuwsprenten van Maurits van Nassaus militaire ondernemingen uit de periode 1590–1600, Zutphen 2005.
- Kot S., Polen in Breda in de 17e eeuw., “Jaarboek De Oranjeboom” 1954, no. 7, pp. 91–114.
- Kot S., Stosunki Polaków z Uniwersytetem Lowańskim (w 500 rocznicę otwarcia Uniwersytetu Lowańskiego), “Minerwa Polska” 1927, no. 1/3, pp. 199–224.
- Kotłubaj E., Życie Janusza Radziwiłła, Wilno–Witebsk 1859.
- Kraushar A., Dzieje Krzysztofa z Arciszewa Arciszewskiego, vol. 1, Petersburg 1893.
- Kupisz D., Smoleńsk 1632–1634, Warszawa 2001.
- Lawrence D.R., The Complete Soldier: Military Books and Military Culture in Early Stuart England, 1603–1645, Leiden 2009.
- Lipiński W., Materiały i źródła do wojny smoleńskiej 1632–1634, “Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1930, no. 2, pp. 119–141.
- Łopatecki K., Pierwszy poetycki traktat wojskowy z mapą – Jana Kunowskiego Odsiecz smoleńska. Wykorzystanie kartografii w działaniach operacyjnych (1616–1617), “Rocznik Lituanistyczny” 2018, no. 4, pp. 41–75.
- Łopatecki K., Prace kartograficzne wykonane na ziemiach Rzeczypospolitej przez szwedzkich inżynierów wojskowych w XVII stuleciu, “Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 2009, no. 46, pp. 55–80.
- Nagielski M., Wojsko kwarciane obrońcą granic rzeczypospolitej w latach 1563–1651, in: Dzieje organizacji polskich formacji obrony granic. Od obrony potocznej do II wojny światowej, ed. A. Gosławska-Hrychorczuk, Kętrzyn 2007, pp. 43–62.
- Nimwegen van O., The Dutch Army and the Military Revolutions, 1588–1688, trans. A. May, Woodbridge 2010.
- Nowak T., Polski atlas wojskowy z lat 1634–1639, “Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1969, no. 15/2, pp. 13–61.
- Olszewicz B., Kartografia polska XV–XVIII wieku. Przegląd chronologiczno-bibliograficzny, ed. J. Ostrowski, Warszawa 2004.
- Olszewicz B., Wzmianki o znaczeniu map w literaturze polskiej XVI wieku, “Acta Universitatis Vratislaviensis” 1963, no. 9, pp. 129–140.
- Paradowska M., Krzysztof Arciszewski: admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Warszawa 2001.
- Parker G., From the House of Orange to the House of Bush: 400 years of military revolutions, or how to prepare for the next Gulf War, “Military Spectator” 2003, no. 4 (172), pp. 177–193.
- Parker G., Od domu orańskiego do domu Bushów: czterysta lat „rewolucji militarnej”, trans. M. Kopczyński, “Przegląd Historyczny” 2005, no. 2 (96), pp. 217–243.
- Parrot D., The Utility of Fortifications in Early Modern Europe: Italian Princes and Their Citadels, 1540–1640, “War in History” 2000, no. 7/2, pp. 127–153.
- Pernal A.B., Two newly-discovered secenteenth-century manuscript maps of Ukraine, in: Od Kijowa do Rzymu. Z dziejów stosunków Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską i Ukrainą, eds. M.R. Drozdowski, W. Walczak, K. Wiszowata-Walczak, Białystok 2012, pp. 983–999.
- [Pienskoj W.W.] Пенской В.В., Попытка военных реформ в России начала XVII века, “Вопросы истории” 2003, no. 11, pp. 127–138.
- Plewczyński M., Żołnierz jazdy obrony potocznej za czasów Zygmunta Augusta. Studia nad zawodem wojskowym w XVI w., Warszawa 1985.
- Polskie tradycje wojskowe. Tradycje walk obronnych z najazdami Niemców, Krzyżaków, Szwedów, Turków i Tatarów, vol. 1, ed. J. Sikorski, Warszawa 1990.
- Przyboś A., Wstęp, in: Podróż królewicza Władysława Wazy do krajów Europy Zachodniej w latach 1624–1625 w świetle ówczesnych relacji, ed. A. Przyboś, Kraków 1977, pp. 7–36.
- Rogg M., Die Kriegsordnung Albrechts des Älteren von Brandenburg, Herzog in Preussen, in: Die Kriegsordnung des Markgrafen zu Brandenburg Ansbach und Herzogs zu Preussen Albrecht des Älteren – Königsberg 1555, eds. H.J. Bömelburg, B. Chiari, M. Thomae, Braunschweig 2006, pp. 19–27.
- Roose J.P., De belegering van Breda door Spinola 1624–1625, [Alphen aan den Rijn] 2005.
- Sokołowski M., Z powodu portretów polskich we Florencyi, tudzież Zygmunta III i Konstancyi jego żony w Pinakotece monachijskiej o malarzach Soutmanie, Rubensie i Callocie, “Sprawozdania Komisyi do Badania Historyi Sztuki w Polsce” 1903, no. 7/3.
- Sokołowski W., Studia i peregrynacje Janusza i Krzysztofa Radziwiłłów w latach 1595–1603 (model edukacji syna magnackiego na przełomie XVI i XVII w.), “Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1992, no. 35, pp. 3–35.
- Swart E., “Qualifications, knowledge and courage”: Dutch military engineers, c. 1550-c. 1660, [in:] Military engineers and the development of the Early-Modern European state, ed. B.P. Lenman, Dundee 2013, pp. 47–70.
- Szmydki R., Wydatki artystyczne dworu Jana Kazimierza w latach 1650–1653, “Roczniki Humanistyczne” 1999, no. 47/4, pp. 193–212.
- Teodorczyk J., Żygulski Z., Dwugłos o bitwie pod Kircholmem. Historia i ikonografia, “Rocznik Historii Sztuki” 1999, no. 24, pp. 97–130.
- Tomczak R.T., Podróż młodego magnata do szkół – książę Janusz Radziwiłł w cudzych krajach (1628–1633), in: Społeczne i kulturowe uwarunkowania edukacji Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku. Materiały z badań, część druga, eds. K. Puchowski, J. Orzeł, Warszawa 2018, pp. 125–148.
- Vosters S.A., La rendición de Bredá en la literatura y el arte de España, London 1973.
- Werff Y.P.W. van der, Breda in het Nieuws (1618–1625), “Jaarboek De Oranjeboom” 1959, no. 12, pp. 112–118.
- Wisner H., Lata szkolne Janusza Radziwiłła. Przyczynek do dziejów szkolnictwa kalwińskiego na Litwie w pierwszej połowie XVII wieku, “Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1969, no. 14, pp. 183–194.
- Wisner H., Rzeczpospolita Wazów, vol. 2: Wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego – dyplomacja – varia, Warszawa 2004.
- Wisner H., Wojsko litewskie 1 połowy XVII wieku, part 2, “Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1976, no. 20, pp. 5–26.
- Wisner H., Wojsko litewskie 1 połowy XVII wieku, part 3, “Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1978, no. 21, pp. 45–148.
- [Wolkow M.] Волков Н.А., Оборонительные сооружения Беларуси и Украины середины XVII века на рисунках Абрахама ван Вестерфельда и набросках из архива Радзивиллов в Минске, “Новые материалы по истории фортификации” 2016, no. 2, pp. 40–52.
- Zachara M., Majewska-Lancholc T., Instrukcja Krzysztofa II Radziwiłła dla syna Janusza, “Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1971, no. 16, pp. 171–184.
- Ziober A., Po klęsce pod Walmojzą. Korespondencja Lwa Sapiehy z synem Janem Stanisławem z pierwszej połowy 1626 roku, “Wieki Stare i Nowe” 2016, no. 11, pp. 34–47.
- Zurawski S., New Sources for Jacques Callot’s Map of the Siege of Breda, “Art Bulletin” 1988, no. 4 (70), pp. 621–639.




