| Erscheinungsjahr: | 2025 |
| Bereich: | Bereich der Geisteswissenschaften |
| Disziplin: | Literaturwissenschaft |
| Autoren: |
Jerzy
Madejski
Uniwersytet Szczeciński |
Wersja elektroniczna publikacji dostępna na licencji CC BY-SA 4.0 po 12 miesiącach od daty wprowadzenia do obrotu: grudzień 2025
Wersję drukowaną publikacji można nabyć w sklepie Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Szczecińskiego: wn.usz.edu.pl/sklep/
Lec and Others. Sketches on Aphorisms and the Poetry of Thought
This book explores the work of Stanisław Jerzy Lec, one of the most outstanding Polish writers of the 20th century – a view shared by philologists, linguists, philosophers, sociologists, and readers both in Poland and abroad. Alongside numerous commentaries on Myśli nieuczesane (Unkempt Thoughts), I offer interpretations of individual aphorisms, focusing in particular on three: Ludzie zazębiają się o siebie (“People grind against each other”); Przy pożarze Getta upiekło wielu swoją własną pieczeń (“During the burning of the Ghetto, many roasted their own meat”); and Myśl się toczy, jestem jej tokarzem (“Thought rolls on – I am its turner”). These aphorisms illuminate three crucial spheres of reality that Lec describes: social life, history, and creation. They exemplify his verbal artistry and invite similarly expansive interpretations of his other works.
Through these examples, I also aim to demonstrate how studying Lec’s aphorisms can be useful: for problematizing literary miniatures in educational contexts, for analyzing testimonies of the Holocaust, and for showcasing the creative imagination of a distinguished writer. In subsequent essays, I employ Lec’s aphorisms to construct chronopoetics (as a specific branch of literary studies). I discuss how Unkempt Thoughts influenced successive generations of writers, especially poets – hence my analysis of Joanna Kulmowa’s epigram. I also examine Lec’s aesthetic impact on the poetry of Artur Daniel Liskowacki, a poet based in Szczecin.
Additionally, I comment on aphoristic collections by Leszek Szaruga, a representative of the New Wave, and Łukasz Jarosz, a member of the “seventies generation.” While the New Wave’s interest in Lec is historically understandable – given the linguistic experimentation, moral questions, and issues of power in Unkempt Thoughts – the engagement of younger generations with aphorisms is particularly intriguing. Equally compelling, though for different reasons, is the essayistic work of Tadeusz Dąbrowski. The Gdańsk-based writer not only engages with aphorisms but also practices the art of interpreting individual Unkempt Thoughts.
Yet the point is not merely to identify writers interested in lyrical miniatures. I emphasize that Lec is a lawgiver of a certain postwar literary current. There may even be a “Lec school,” as I suggest in the essay on Joanna Kulmowa. It certainly includes Piotr Matywiecki, Ryszard Krynicki, Stanisław Barańczak, Bohdan Zadura, Leszek Szaruga, Andrzej Szuba, Krzysztof Myszkowski, Piotr Michałowski, and others.
| 1. | I Stanisław Jerzy Lec |
| 2. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1957. |
| 3. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane, obwoluta, okładka, strona tytułowa, wybór starych rycin, opracowanie graficzne Daniel Mróz, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1959. |
| 4. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane nowe, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1964. |
| 5. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1968. |
| 6. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1972. |
| 7. | Stanisław Jerzy Lec, Poezje wybrane, wybór, wstęp Andrzej Gronczewski, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza: Warszawa 1973. |
| 8. | Stanisław Jerzy Lec, Utwory wybrane, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1977. |
| 9. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane, Wydawnictwo Literackie Kraków 1974. |
| 10. | Stanisław Jerzy Lec, Utwory wybrane, wstęp, wybór Jacek Łukasiewicz, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1977. |
| 11. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane wszystkie, posłowie, redakcja Lidia Kośka, Noir sur Blanc: Warszawa 2017. |
| 12. | Stanisław Jerzy Lec, Myśli nieuczesane, redakcja Lidia Kośka, Noir sur Blanc: Warszawa 2023. |
| 13. | Stanisław Jerzy Lec, Rękopis jerozolimski, wydanie II, Czytelnik: Warszawa 1957. |
| 14. | Stanisław Jerzy Lec, Z tysiąca i jednej fraszki, Iskry: Warszawa 1959. |
| 15. | Stanisław Jerzy Lec, Do Abla i Kaina, PIW: Warszawa 1961. |
| 16. | Stanisław Jerzy Lec, Poema gotowe do skoku, PIW: Warszawa 1964. |
| 17. | Stanisław Jerzy Lec, Fraszkobranie, Iskry: Warszawa 1966. |
| 18. | Stanisław Jerzy Lec, Nagle „Kultura” 1970, nr 3, s. 37. |
| 19. | II O Stanisławie Jerzym Lecu |
| 20. | Henryk Bereza, W aspekcie wiecznej mądrości, „Nowa Kultura” 1958, nr 1. |
| 21. | Helena Zaworska, Lec – mędrzec, w: tejże, Spotkania. Szkice literackie, Czytelnik: Warszawa 1973. |
| 22. | Filip Istner, „Czapką błazeńską nie można się kłaniać” (Rzecz o St.J. Lecu), „Kultura” (Paryż) 1974, nr 12, s. 110. |
| 23. | Myślę, że jestem… O Stanisławie Jerzym Lecu, opracowanie Wanda Leopold, Wydawnictwo Literackie: Kraków 1974. |
| 24. | Adolf Rudnicki, Pięć gwiazdek dla Stanisława Jerzego Lema, w: tegoż, Krakowskie Przedmieście pełne deserów, PIW: Warszawa 1986. |
| 25. | Joanna Kulmowa, Ciułanie siebie, Twój Styl: Warszawa 1995. |
| 26. | Umberto Eco, Wilde. Paradoks i aforyzm, w: tegoż, O literaturze, tłumaczenie Joanna Ugniewska, Anna Wasilewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA: Warszawa 2003. |
| 27. | Marcel Reich-Ranicki, Najpierw żyć, potem igrać. Szkice o literaturze polskiej, tłumaczenie Elżbieta Herden, Ossolineum: Wrocław 2005. |
| 28. | Adam Poprawa, Kropka między i a pytajnikiem, „Odra” 2007, nr 5, s. 125-126. |
| 29. | Jan Józef Lipski, Książe aforystów, w: tegoż, Słowa i myśli, t. I, Szkice o poezji, wprowadzenie Michał Głowiński, wybór, opracowanie, noty Łukasz Garbal, Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską, Biblioteka „Więzi”: Warszawa 2009. |
| 30. | Aforyzm europejski. Studia i szkice, redakcja Anita Jarzyna, Jadwiga Jęcz, Maciej Junkiert, Katarzyna Kuczyńska-Koschany, Wydawnictwo Pasaże: Kraków 2015. |
| 31. | Paweł Bak, Jak tłumaczyć aforyzmy. „Myśli nieuczesane” Stanisława Jerzego Leca w przekładzie Karla Dedeciusa, „Rocznik Karla Dedeciusa l Karl Dedecius-Jahrbuch” 2015, t./Bd. VIII. |
| 32. | Lidia Kośka, Lec. Autobiografia słowa, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma: Warszawa 2015. |
| 33. | Michał Paweł Markowski, Pic, wic, nic (sic!), „Tygodnik Powszechny” 2015, nr 37, https://www.tygodnikpowszechny.pl/pic-wic-nic-sic-30019. |
| 34. | Lidia Kośka, Kraus, Lec, Bernhard – spotkanie pod wieżą Babel, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2018, nr 1–2. |
| 35. | Wiktor Szenderowicz, Lec. XX wiek, Agora: Warszawa 2018. |
| 36. | Lidia Kośka, Wycieczka do Szerszeniowiec. W stronę Leca, Noir sur Blanc: Warszawa 2025. |
| 37. | III Aforystyka |
| 38. | 1. |
| 39. | Paweł Hertz, Władysław Kopaliński, Księga cytatów z polskiej literatury pięknej od XIV do XX wieku, PIW: Warszawa 1975. |
| 40. | Mała muza od Reja do Leca. Antologia epigramatyki polskiej, wybór, opracowanie Alicja Siomkajło, PIW: Warszawa 1986. |
| 41. | …i starca odmłodzi. Przysłowia, aforyzmy, złote myśli, maksymy, sentencje o pracy, wybór, wstęp Bogusław Reichhart, opracowanie graficzne Jerzy Treutler, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych: Warszawa 1988. |
| 42. | Henryk Markiewicz, Andrzej Romanowski, Skrzydlate słowa, PIW: Warszawa 1990. |
| 43. | Rzymskie epitafia, zaklęcia i wróżby, wybór, opracowanie Lidia Storoni Mazzolani, tłumaczenie, wstęp Stanisław Kasprzysiak, Czytelnik: Warszawa 1990. |
| 44. | Zygmunt Kubiak, Grecy o miłości, szczęściu i życiu. Epigramaty z „Antologii palatyńskiej”, Libros: Warszawa 2002. |
| 45. | Cytaty mądre i zabawne, wybór Henryk Markiewicz, Wydawnictwo Literackie: Kraków 2003. |
| 46. | Witold Gombrowicz, Aforyzmy, wybór, układ Włodzimierz Bolecki, Wydawnictwo Literackie: Kraków 2003. |
| 47. | Danuta i Włodzimierz Masłowscy, Wielka księga myśli polskiej, Bauer-Weltbild Media: Warszawa 2004. |
| 48. | Księga mądrości. Aforyzmy i przysłowia, wybór, opracowanie Jacek Illg, Tomasz Illg, Videograf SA: Chorzów 2015. |
| 49. | Getto warszawskie w literaturze polskiej. Antologia, wybór, opracowanie Sławomir Buryła, Muzeum Getta Warszawskiego, Chronicon Wydawnictwo: Warszawa–Wrocław 2021. |
| 50. | Nassim Nicholas Taleb, Prokrustowe łoże. Aforyzmy filozoficzne oraz praktyczne, Zysk i S-ka: Poznań 2021. |
| 51. | 2. |
| 52. | Roman Łyczywek, Aforyzmy z własnej pasieki, Książnica Pomorska: Szczecin 1997. |
| 53. | Lech M. Jakób, Jęzostrzępy, Kołobrzeskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne: Kołobrzeg 2001. |
| 54. | Piotr Michałowski, Cisza na planie, Wydawnictwo FORMA: Szczecin, Bezrzecze 2011. |
| 55. | Leszek Szaruga, Kanibale lubią ludzi, Wydawnictwo FORMA: Szczecin, Bezrzecze 2012. |
| 56. | Lech M. Jakób, Do góry nogami, Wydawnictwo FORMA: Szczecin, Bezrzecze 2018. |
| 57. | Zbigniew Chojnowski, Tarcze pajęczyny. Sentencje o czytaniu, poecie, poezji, tworzeniu, wierszu z dodatkiem, Wydawnictwo FORMA: Szczecin, Bezrzecze 2022. |
| 58. | Michał Szelepajło, Wydmuszki, Wydawnictwo Granda: Szczecin 2023. |
| 59. | IV O aforyzmie i innych miniaturach literackich |
| 60. | Artur Schopenhauer, Aforyzmy o mądrości życia, tłumaczenie, wstęp, przypisy Jan Garewicz, Czytelnik: Warszawa 1970. |
| 61. | Erazm z Rotterdamu, Adagia, tłumaczenie, opracowanie Maria Cytowska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich: Wrocław 1973. |
| 62. | Jan Trzynadlowski, Małe formy literackie, Ossolineum: Wrocław 1977. |
| 63. | Anna Kurska, Fragment romantyczny, Ossolineum: Wrocław 1989. |
| 64. | Kazimierz Bartoszyński, O fragmencie, w: tegoż, Powieść w świecie literackości, IBL PAN: Warszawa 1991. |
| 65. | Michał Głowiński, Aforyzm i slogan, w: tegoż, Narracje literackie i nieliterackie, Universitas: Kraków 1997. |
| 66. | Andrzej Mencwel, Jeden aforyzm. Próba interpretacji, w: tegoż, Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Czytelnik: Warszawa 1997. |
| 67. | Jacques Derrida, Niewczesne aforyzmy, tłumaczenie Michał Paweł Markowski, „Literatura na Świecie” 1998, nr 11–12. |
| 68. | Piotr Michałowski, Miniatura poetycka, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego: Szczecin 1999. |
| 69. | Michał Głowiński, Aforyzmy, fraszki, liryki, w: tegoż, Intertekstualność, groteska, parabola. Szkice ogólne i interpretacje, Universitas: Kraków 2000. |
| 70. | Michał Głowiński, Odpowiednie dać rzeczy słowo, w: tegoż, Intertekstualność, groteska, parabola. Szkice ogólne i interpretacje, Universitas: Kraków 2000. |
| 71. | Daniel Kalinowski, Określanie horyzontu. Studia o polskiej aforystyce literackiej XIX wieku, Wydawnictwo Pomorskiej Akademii Pedagogicznej w Słupsku: Słupsk 2003. |
| 72. | Kazimierz Mrówka, Heraklit. Fragmenty, nowy przekład, komentarz, Wydawnictwo Naukowe Scholar: Warszawa 2004. |
| 73. | Leszek Kołakowski, Ułamki filozofii. Najbardziej wysłużone i najczęściej cytowane zdania filozofów z komentarzem, Prószyński i S-ka: Warszawa 2008. |
| 74. | Michał Paweł Markowski, Lichtenberg: terapia spłoszonej wyobraźni, w: tegoż, Życie na miarę literatury. Eseje, Homini: Kraków 2009. |
| 75. | Agata Sikora, [hasło:] Aforyzm, w: Od aforyzmu do zinu. |
| 76. | Gatunki twórczości słownej, redakcja Grzegorz Godlewski, Agnieszka Karpowicz, Marta Rakoczy, Paweł Rodak, wstęp Agnieszka Karpowicz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa 2014. |
| 77. | Ben Grant, The Aphorism and Other Short Forms, Routledge: London–New York 2016. |
| 78. | Michał Głowiński, Między grą słów a przekazywaniem mądrości, „Kwartalnik Artystyczny” 2016, nr 2. |
| 79. | Iwona Misiak, Początek zagadki, IBL: Warszawa 2016. |
| 80. | Tadeusz Gadacz, Uniwersalne prawdy i prawa życia dla mądrych ludzi na trudne czasy, Wydawnictwo Nieoczywiste: Warszawa 2018. |
| 81. | Georg Steiner, Nad pięknym i czarnym Dunajem, tłumaczenie Michał Alenowicz; Krótka kontra, tłumaczenie Olga i Wojciech Kubińscy, w: tegoż, Eseje z „New Yorkera” (1966–1997), opracowanie, wstęp Robert Boyers, opracowanie, posłowie do polskiego wydania Olga i Wojciech Kubińscy, Fundacja Terytoria Książki: Gdańsk 2018. |
| 82. | Andrew Hui, A theory of Aphorism. From Confucius to Twitter, Princeton University Press: Princeton 2019. |
| 83. | Jerzy Zajadło, Minima iuridica. Refleksja o pewnych (nie)oczywistościach prawniczych, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Wydawnictwo Arche: Sopot 2019. |
| 84. | Kinga Martyna Kowalczyk, „Ta pani ulęgałka”. Kobieta w Myślach nieuczesanych Stanisława Jerzego Leca (praca magisterska; Wydział Humanistyczny Uniwersytet Szczeciński, 2020). |
| 85. | The Aphorism of Franz Kafka, edited, introduced, and with commentaries by Reiner Stach, translated by Shelley Frisch, Princeton University Press 2022. |
| 86. | Zbigniew Woźniak, Wczorajsze dzisiaj „Myśli nieuczesanych” Stanisława Jerzego Leca, Novae Res: Gdynia 2022. |
| 87. | Pierre Hadot, Twierdza wewnętrzna. Wprowadzenie do „Rozmyślań” Marka Aureliusza, tłumaczenie Piotr Domański, Aletheia: Warszawa 2023. |
| 88. | V Inne |
| 89. | Arent van Nieukerken, Ironiczny konceptyzm. Nowoczesna polska poezja metafizyczna w kontekście anglosaskiego modernizmu, Universitas: Kraków 1998. |
| 90. | Ryszard Nycz, Osoba w nowoczesnej literaturze: ślady obecności, w: tegoż, Literatura jako trop rzeczywistości. Poetyka epifanii w nowoczesnej literaturze polskiej, Universitas: Kraków 2001. |
| 91. | Jan Józef Lipski, Poezja myśli (1961), w: tegoż, Słowa i myśli, t. 1 Szkice o poezji, wprowadzenie Michał Głowiński, wybór, opracowanie edytorskie, noty Łukasz Garbal, Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską, Biblioteka „WIĘZI”: Warszawa 2009. |
| 92. | Mirosława Buchholz, Henry James i sztuka auto/biografii, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika: Toruń 2011. |
| 93. | Aleksandra Monika Stepanów, Karl Kraus i jego czasopismo „Die Fackel”, Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa 2016. |
| 94. | Marjorie Perloff, Ostrze ironii. Modernizm w cieniu monarchii habsburskiej, tłumaczenie Maciej Płaza, posłowie Adam Lipszyc, Ossolineum: Wrocław 2018. |
| 95. | Adlojada. Kultura i media, redakcja Jaromir Brejdak, Dariusz Kacprzak, Jerzy Madejski, Beata Małgorzata Wolska, Wydawnictwo Muzeum Narodowego w Szczecinie: Szczecin 2020. |
| 96. | Dariusz Śnieżko, Chronopoetyka (zwłaszcza dawna) i jej przekładnie, „Autobiografia Kultura Literatura Media” 2021, nr 1. |
| 97. | Tomasz Cieślak-Sokołowski, „jednak z odniesieniem do awangardy”. Radykalne poetyki w poezji polskiej na przełomie XX i XXI wieku, Wydwanictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego: Kraków 2024. |