Serbołużyczanie wobec wyzwań współczesności


ISBN: 978-83-8419-057-9    ISBN (online): 978-83-8419-058-6    ISSN: 0860-2751    OAI    DOI: 10.18276/978-83-8419-058-6
CC BY-SA   Open Access 

Liste der Ausgaben / T. (MCDXCI) 1417

Erscheinungsjahr:2025
Bereich:Bereich der Sozialwissenschaften
Disziplin:Politikwissenschaft und Verwaltung
Autoren: Małgorzata Mieczkowska ORCID
Uniwersytet Szczeciński

Information

Wersja elektroniczna publikacji dostępna na licencji CC BY-SA 4.0 po 12 miesiącach od daty wprowadzenia do obrotu: grudzień 2025

Wersję drukowaną publikacji można nabyć w sklepie Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Szczecińskiego: wn.usz.edu.pl/sklep/

Abstract

Sorbian People in the Face of Contemporary Challenges

The Sorbs are a national minority located in Lusatia in Brandenburg and Saxony. They have been involved in many notable events in the 20th and 21st centuries. After the First War, they fought for an independent state of their own at the 1919 Paris Peace Conference. After their national organizations were outlawed during the interwar period, they were recognized as Germans. After World War II, they became part of the Soviet bloc and the East German state formed in 1949. Then, too, despite their confluence and efforts, they failed to create a separate autonomous region of their own. During the process of unification of the two German states, they showed great commitment to building their own organizational structures without a political component. After three decades, it turned out that its absence determines the possibility of realizing the demand for self-determination, on such important issues as education and schooling, the abolition of villages, economic transformation in the places where they live is a gap that deprives them of influence on the immediate issues of daily and national life. The deficit in political participation has become a challenge for the elites, who in the process of mobilization have conceived of building their own parliamentary representation of the Sorbian Diet from below. These actions were met with resistance from historically active organizations among minorities, such as Domowina. After several years, this attitude has changed and is no longer so critical of the initiative. This impulse gave rise to a number of activities to promote existing minority rights and caused a significant change in the sphere of their respect in practice. The discourse that has taken place during the three decades since reunification has highlighted the multitude of themes and problems attributed to their functioning today. These challenges are now being faced by the next generation, which is trying to combine the national with digital technology so as not to build a folkloric image of minorities.

Bibliographie

1.Archiwalia
2.SKA, D.IV 1.1.1 (44), Protokol posedźenja bĕrowa sekretariata Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny dnja 21.07.1989.
3.SKA, D IV 1.1.1 (44), Protokol koordinaciskeho zrĕčenja dnja 13.12.1989.
4.SKA, D IV 1.1.1 (44), Dokumenty Domowiny, Rozprawa Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny na hłownej zhromadźiznje dnja 12.01.1990.
5.SKA, 1.1.8 (43), Rozprawa předsydy Domowiny dnja 10.05.1990.
6.SKA, D IV 1.1.1 (44), Protokol koordinaciskeho zrĕčenja dnja 5.01.1990.
7.Dokumenty
8.Memorandum des sorbischen Volkes vom 2.8. 1990 zu den Volksgruppenrechten in einem erneuerten deutschen Grundgesetz, „Nowa Doba” 4.08.1990.
9.Rechtsvorschriften zum Schutz und zur Förderung des sorbischen Volkes (Stand 31.12.1994), „Domowina-Information” 1994, nr 2.
10.Dokumenty Domowiny, Rozprawa Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny na hłownej zhromadźiznje dnja 12.01.1991, „Serbske Nowiny” 1991, nr 14, dodatek bez stron.
11.Für die Erhaltung der Sorbische Sprache und Kultur. Bericht über projekte in der Niederlausitz und der Schleifer Region (b.d.), Domowina-Bund Lausitzer Sorben 2008 e.V. – Domowina Zwjazk Łužiskich Serbow z.t., Bautzen/Budyšin 2008.
12.Fourth Report Submitted by Germany Pursuant to Article 25, Paragraph 2 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities, Received on 11 March 2014, ACFC/ SR/IV(2014)004.
13.Hruba koncepcija a zakładne rysy programa za zachowanje serbskeje rěče z wudospołnjwacymi přinoškami, Budyšin 1997.
14.Opracowania
15.10 lět modelowy projekt Witaj. 10 Jahre Modellprojekt Witaj 1998–2008, red. L. Budarjowa, Budyšin 2008.
16.Barker P., Slavs in Germany. The Sorbian Minority and the German State Since1945, Lewiston– Queenston–Lampeter 2000.
17.Bigl R., Rozmołwa z lĕpjerjom, „Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis” 2012, lĕtnik 62, nr 7/8.
18.Billig M., Banalny nacjonalizm, Kraków 2008.
19.Brańka T., Treść i zakres pojęcia „autonomia”. Wyzwania definicyjne, „Acta Politica Polonica” 2018, nr 3 (45).
20.Chałupczak H., Miziński J., Autonomia kulturalna a problem mniejszościowy, „Przegląd Zachodni.
21.Czasopismo Instytutu Zachodniego w Poznaniu” 1993, nr 1 (266).
22.Cyž J., W tlamje ječibjela. Dopomnjenki na lěta 1926–1944, Budyšin 1984.
23.Dobrzańska B., Dobrzański G., Kiełczewski D., Ochrona środowiska przyrodniczego, Warszawa 2009.
24.Dołowy-Rybińska N., Języki i kultury mniejszościowe w Europie: Bretończycy, Łużyczanie, Kaszubi, Warszawa 2011.
25.Dutkowski M., Konflikty w gospodarowaniu dobrami środowiskowymi, Gdańsk 1995.
26.Dyrlich B., Doma we wućekach 2. Ze zapiskow, listow a pojednanjow 1990–2018, Budyšin 2019.
27.Dyrlich B., Rozprawa předsydy Zwjazka serbskich wumĕłcow, „Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis”, 2013, lětnik 63, nr 7–8.
28.Elle L., Die sorbische Minderheit, w: Ethnische Minderheiten in der Bundesrepublik Deutschland. Ein Lexikon, red. C. Schmalz-Jacobsen, G. Hansen, München 1995.
29.Elle L., Der Minderheitenschutz in Deutschland im 20. Jahrhundert, w: Zwischen Zwang und Beistand. Deutsche Politik gegenüber den Sorben vom Wiener Kongress bis zur Gegenwart, red. E. Pech, D. Scholze, Bautzen 2003.
30.Elle L., Przedstawicielstwo interesów Serbołużyczan – aktualna debata, „Acta Politica” 2014, nr 27.
31.Fen-fang Tsai, Gender and Identity Construction across Difference, Bautzen 2010.
32.Freeman M., Prawa człowieka, Warszawa 2007.
33.Förster F., Bergbau-Umsiedler. Erfahrungsberichte aus dem Lausitzer Braunkohlenrevier, Bautzen 1998.
34.Gauß K.-M., Umierający Europejczycy, Wołowiec 2006.
35.Gros J., Nach 20 Jahren nachgefragt, Bautzen 2009.
36.Hajnkec S., Zwičnjenje serbskeje identity šansy z perspektiwy moderneho marketinga (3), w: „Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis”, lĕtnik 60, 2010, nr 4.
37.Hobsbawm E., Narody i nacjonalizm po 1780 roku. Program, mit, rzeczywistość, Warszawa 2010.
38.Hubach A., „Wir planen hier nichts!” Regionalplanung in der niederschlesischen Oberlausitz, w: Skizzen aus der Lausitz. Region und Lebenswelt im Umbruch, red. E. Tschernokoshewa, F. Becker, V. Schwentzer, Köln 1997.
39.Hull Z., Paradygmat ekologiczny a idea zrównoważonego rozwoju, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2015, t. 11.
40.Janusz G., Ochrona praw mniejszości narodowych w Europie, Lublin 2011.
41.Janusz G., Statystyczny obraz mniejszości narodowych we współczesnej Europie, w: Mniejszości narodowe i etniczne w procesach transformacji oraz integracji, red. E. Michalik, H. Chałupczak, Lublin 2006.
42.Janusz G., Stopień asymilacji mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce i Europie, w: Etniczność, pamięć, asymilacja. Wokół problemów zachowania tożsamości mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce, red. L.M. Nijakowski, Warszawa 2009.
43.Jaskułowski T., Pokojowa rewolucja w Niemieckiej Republice Demokratycznej w latach 1989– 1990. Geneza – przebieg – efekty, Wrocław 2007.
44.Jaśkowiec D., Współczesne szkolnictwo łużyckie – nadzieje i zagrożenia, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” 2004, nr 2.
45.Kaleta P., Češi o Lužických Srbach, Praha 2006.
46.Kaulfürstowa J., Witaj – ein Geschenk für Ihr Kind, Bautzen 2011.
47.Kasper M., Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990. Ein Abriss mit Dokumenten und einer Chronik, Bautzen 2000.
48.Kersken N., Górne Łużyce od założenia Związku Sześciu Miast do włączenia do Elektoratu Saksonii (1346–1635), w: Dzieje Górnych Łużyc. Władza, społeczeństwo i kultura od średniowiecza do końca XX wieku, red. J. Bahlcke, Warszawa 2007.
49.Kilank R., Die Sorben. Ein Blick in die Geschichte, w: Eine Kirche – Zwei Völker, Deutsche, sorbische und lateinische Quellentexte und Beitrage zur Geschichte des Bistums Dresden- Meiβen, red. D. Grande, D. Fickenscher, Bautzen–Leipzig 2003.
50.Kilank R., Die Sorbische Priesterkonferenz im 20. Jahrhundert. Eine Dokumentation, Bautzen/ Budyšin 2002.
51.Koenig H., Liu K., Piasecki F., Preuß M., Maywald J., Gawlikowska-Fyk A., Maćkowiak- -Pandera J., Litz F., Modernizacja europejskiego trójkąta węglowego. W kierunku bezpiecznej, opłacalnej i zrównoważonej transformacji energetycznej, Warszawa 2020.
52.Kostecki W., Podmioty polityki, w: Leksykon pojęć politycznych, red. M. Karwat, J. Ziółkowski, Warszawa 2013.
53.Kościów Z., Michał Nawka. Puće žiwjenja a skutkowanja, Budyšin 1994.
54.Kowalczyk T., Kościół katolicki na Łużycach Górnych w latach 1919–1990, Lublin 1990.
55.Kowar M., Wo mĕstnu serbskich towarstwow w serbskim žiwjenju přitomnosće, „Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis” 2006, lĕtnik 56, nr 12.
56.Kozel H., Dyrbjachmy swój dóńt sami postajeć a do ruki wzać, w: Nowa swoboda? Dopomnjenki na přewrót 1989/90, red. C. Ratajczakowa, Budyšin 2020.
57.Kubiak P., Wybory w Brandenburgii i Saksonii: w stronę koalicji kenijskich, w: Wybory w Niemczech w 2019 r. – próba bilansu, Poznań 2019 [wersja elektroniczna].
58.Kunze P., Historia i kultura Serbów w Górnych Łużycach, w: Dzieje Górnych Łużyc. Władza, społeczeństwo i kultura od średniowiecza do końca XX wieku, red. J. Bahlcke, Warszawa 2007.
59.Kunze P., Kurze Geschichte der Sorben: ein kulturhistorischer Überblick in 10 Kapitel, Bautzen 1995.
60.Kunze P., Między wsparciem a dopasowywaniem (1945–1989), w: Dzieje Górnych Łużyc. Władza, społeczeństwo i kultura od średniowiecza do końca XX wieku, red. J. Bahlcke, Warszawa 2007.
61.Kwaśniewski K., Integracja społeczności regionalnej. Śląsk Opolski, Opole 1987.
62.Malloy T.H., National Minorities in the 21st Century Europe: new discourses, new narratives?, „ECMI Brief” 2010, nr 24.
63.Matelski D., Tożsamość narodowa i procesy integracyjne Serbołużyczan w Rzeszy Niemieckiej (od średniowiecza do współczesności), w: Integracja i tożsamość narodowa w Europie Środkowo- Wschodniej, red. E. Znamierowska-Rakk, Warszawa 2007.
64.Měškank T., Kultur besteht-Reich vergeht. Tschechen und Sorben (Wenden) 1914–1945, Berlin 2000.
65.Meškank T., Kultura w słužbje totalitarneho režima, Budyšin 2011.
66.Mieczkowska M., „A serbsce” jako przykład działań na rzecz praw językowych mniejszości serbołużyckiej, w: Mobilizacja i etniczność. Procesy mobilizacji mniejszości narodowych i etnicznych w województwie zachodniopomorskim na tle doświadczeń grup narodowościowych w innych regionach, red. M. Giedrojć, D. Kowalewska, M. Mieczkowska, Szczecin 2012.
67.Mieczkowska M., Geneza i wizje programowe Łużyckiej Partii Ludowej, w: Partie polityczneprzywództwo partyjne, red. J. Sielski, M. Czerwiński, Toruń 2008.
68.Mieczkowska M., Protestdemonstrationen der Sorben – eine Form der politischen Kommunikation, „ Lětopis. Zeitschrift für sorbische Sprache, Geschichte und Kultur” 2009, H. 2.
69.Musiat S., Sorbische/Wendische Vereine 1716–1937. Ein Handbuch, Bautzen 2001.
70.Niedźwiecka N., Etniczny aspekt tożsamości Łużyczan, Katowice 2009.
71.Pałys P., Państwo słowiańskie wobec Łużyc w latach 1945–1948, Opole 2014.
72.Pastor T., Die rechtliche Stellung der Sorben in Deutschland, Bautzen, 1997.
73.Pawłowski A., Zasada, czy zasady, zrównoważonego rozwoju, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2015, t. 11.
74.Pech E., Eine Vorzeigeminderheit? Die Sorben in der DDR, w: Zwischen Zwang und Beistand. Deutsche Politik gegenüber den Sorben vom Wiener Kongress bis zur Gegenwart, red. E. Pech, D. Scholze, Bautzen 2003.
75.Piňosová J., Das Konzept der Indigenität als Scharnier zwischen Natur- und Minderheitenschutz, w: Minderheit – Macht – Natur. Verhandlungen im Zeitalter des Nationalstaats, red. J. Piňosová, S. Hose, M. Langer, Bautzen 2022.
76.Piotrowski B., Rządy niemieckie Saksonii i Prus a ruch narodowo-kulturalny Serbów Łużyckich 1815–1919, Poznań 1971.
77.Preece J.J., Prawa mniejszości, Warszawa 2007.
78.Popova Z., Minority Rights in Education, w: Minority Issues in Europe: New Ideas and Approaches, vol. 2, red. T.H. Malloy, C. Boulter, Berlin 2019.
79.Richter M., Deutsche Parteien in der sorbischen Oberlausitz 1945–1953, Bautzen 2017.
80.Rozmowa z Heiko Koselem, posłem do Landtagu, liderem mniejszości serbołużyckiej, „Rubikon. Kwartalnik Naukowy” 2004, nr 1–4 (24–27).
81.Rubinowicz-Grilndler A., Ku zgrozie Serbołużyczan władze Saksonii zamknęły serbołużycką szkołę w Chróścicach, „Gazeta Wyborcza”, 14.07.2003.
82.Rucht D., Rosnące znaczenie polityki protestu, w: Zachowania polityczne, red. R.J. Dalton, Warszawa 2010.
83.Schiller K.J., Thiemann M., Geschichte der Sorben. Von 1945 bis zur Gegenwart, Band 4, Bautzen 1977.
84.Schunka A., Górne Łużyce między pokojem praskim a kongresem wiedeńskim(od 1635 do 1815 r.), w: Dzieje Górnych Łużyc. Władza, społeczeństwo i kultura od średniowiecza do końca XX wieku, red. J. Bahlcke, Warszawa 2007.
85.Suchy M., Změny, „Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis” 2006, lĕtnik 56, nr 2.
86.Szczepankiewicz-Battek J., Łużyce – przestrzeń dysocjacji kultur narodowych i religijnych, Słupsk 2005.
87.Šěnowa R., Serbski Gymnazij. 50 lět Serbske wyše šulstwo, Budyšin 2002.
88.Šołta J., Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984.
89.Šurman P., Nadźija na swobodu, Budyšin 2000.
90.Toivanen R., Minderheitenrechte als Identitätsressource. Die Sorben in Deutschland und die Saamen in Finnland, Münster–Hamburg–Berlin–London 2000.
91.Trosiak C., Górny Śląsk między regionalizmem – autonomią – separatyzmem, Poznań 2016.
92.Walde M., Autonomie ist mehr als Selbstbestimmung, „Nowy Casnik” 2011, nr 8.
93.Walde M., Katholisches versus evangelisches Milieu bei den Sorben, „Lětopis“ 2006, lĕtnik 53, nr 2.
94.Walde M., Wie man seine Sprache hassen lernt. Sozialpsychologische Überlegungen zum deutschsorbischen Konfliktverhältnis, Bautzen 2010.
95.Walde M., „Wir sind die richtigen Sorben”, w: Dialogische Begegnungen. Minderheiten – Mehrheiten aus hybridologischer Sicht, red. E. Tschernokoshewa, I. Keller, Münster–New York–München–Berlin 2011.
96.Wałda M., Awtonomna towaršnosć a Serbja, „Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis” 2013, lĕtnik 63, nr 5.
97.Wałda M., Liberalna demokratija a Serbja, „Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis” 2006, lĕtnik 56, nr 6.
98.Wierzbicki A., Etniczność i narody w Europie i Azji Centralnej. Perspektywa teoretyczna i egzemplifikacyjna, Warszawa 2014.
99.Witaj 20 lět. Witaj k nam! Witaj20 Jahre. Herzlich willkommen!, red. L. Budarjowa, Budyšin 2018.
100.Witaj a 2plus wužadanje za přichod. Witaj und 2plus eine forderung für die Zukunft, red. L. Budarjowa, Budyšin 2009.
101.Wo přiswojenju serbšćiny a němčiny. Zum sorbisch-deutschen Sprachwerb. 25 lět Serbske šulske towarstwo z.t. 25 Jahre Sorbischer Schulverein e.V., red. L. Budarjowa, Budyšin, 2016.
102.Wukasch Ch., A Rock against Alien Waves. History of the Wends, Austin 2008.
103.Wolff-Powęska A., Oswojona rewolucja. Europa Środkowo-Wschodnia w procesie demokratyzacji, Poznań 1998.
104.Zenderowski R., Religia a tożsamość narodowa i nacjonalizm w Europie Środkowo-Wschodniej. Między etnicyzacją religii a sakralizacją etnosu (narodu), Wrocław 2011.
105.Żelazny W., Etniczność. Ład – konflikt – sprawiedliwość, Poznań 2006.
106.Prasa
107.„Lětopis” 1990–
108.„Nowy Casnik” 1990–2020
109.„Nowa Doba” 1989–1990
110.„Rozhlad. Serbski Kulturny Časopis” 1990–2020
111.„Serbske Nowiny” 1990–2020
112.„Rzeczpospolita” 2016
113.Źródła internetowe
114.48 Vorhaben im Rennen um Strukturwandel-Millionen für Oberlausitz, https://www.mdr.de/ nachrichten/sachsen/bautzen/bautzen-hoyerswerda-kamenz/foerdergeld-strukturwandel- projekte-lausitz-100.html, dostęp 30.05.2021.
115.Für die Lausitz. Für die Menschen, https://www.pro-lausitz.de/index.php/Pro_Lausitz.html, dostęp 30.05.2021.
116.Grüne Bundestag Gesellschaft, https://www.gruenebundestag.de/fileadmin/media/gruenebundestag_ de/fraktion/beschluesse/Fraktionsbeschluss_Fahrplan_Kohleausstieg_ Weimar17.pdf, dostęp 30.05.2021.
117.Grüne: Staatsvertrag für die Lausitz bei Braunkohle-Aus, https://www.berlin.de/aktuelles/ berlin/4949029-958092-gruene-staatsvertrag-fuer-die-lausitz-be.html, dostęp 30.05.2021.
118.Ihr Einsatz für eine lebenswerte Lausitz: die Fördermitgliedschaft, https://www.pro-lausitz.de/ index.php/ihre-unterstuetzung.html, dostęp 30.05.2021.
119.Ihre Stimme fürs Revier: Bürgerschaftliches Engagement, https://www.pro-lausitz.de/index. php/ihre-unterstuetzung.html, dostęp 30.05.2021.
120.LEAG treibt mit Windkraft-Investition Neuausrichtung des Unternehmens voran, https://www. pro-lausitz.de/index.php/News-leser_o/leag-treibt-mit-windkraft-investition-neuausrichtung- des-unternehmens-voran.html, dostęp 30.05.2021.
121.NRW schließt Reviervertrag mit rheinischer Kohleregion, https://www.pro-lausitz.de/index. php/News-leser_o/nrw-schliesst-reviervertrag-mit-rheinischer-kohleregion.html, dostęp 30.05.2021.
122.Ostdeutschland soll zeigen, wie die Industrietransformation gelingt, https://www.pro-lausitz.de/ index.php/News-leser_o/ostdeutschland-soll-zeigen-wie-die-industrietransformationgelingt. html, dostęp 30.05.2021.
123.Pjech E., Serbołużyczanie z punktu widzenia prasy zachodnioniemieckiej w latach 1945–1990, https://prolusatia.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=158:serbouyczanie- z-punktu-widzenia-prasy-zachodnioniemieckiej-w-latach-1945-1990&catid= - 2:wszelkie-artykuy&Itemid=14, dostęp 13.10.2024.
124.Sachsen will beim Kohle-Strukturwandel Kommunen einbinden, https://www.pro-lausitz.de/ index.php/News-leser_o/sachsen-will-beim-kohle-strukturwandel-kommunen-einbinden- 1218.html, dostęp 30.05.2021.
125.Sachsen will Vorreiter beim Wasserstoff werden, https://www.mdr.de/nachrichten/sachsen/ wasserstoff-strategie-energie-industrie-mobilitaet-100.html, dostęp 30.05.2021.
126.Stadt- und Kreisräte diskutieren „Entwicklungsstrategie Lausitz 2050”, https://zw-lausitz.de/ index.html, dostęp 30.05.2021.
127.Strukturentwicklung, https://www.wirtschaftsregion-lausitz.de/strukturentwicklung, dostęp 30.05.2021.
128.TK Niemiec: ustawa klimatyczna godzi w podstawowe wolności, https://www.dw.com/pl/tkniemiec- ustawa-klimatyczna-godzi-w-podstawowe-wolno%C5%9Bci/a-57378134, dostęp 30.05.2021.
129.Werden Sie Teil einer starken Bewegung: die Mitgliedschaft im Verein, https://www.pro-lausitz. de/index.php/ihre-unterstuetzung.html, dostęp 30.05.2021.
130.Węgiel Łużycki, 14 grudnia 2017 r., http://eko.org.pl/odkrywki.php?dzial=4&kat=16&art= 398, dostęp 30.05.2021.
131.Za serbske ludowe zastupnistwo http://serbski-sejm.de, dostęp 29.06.2017.