| Rok wydania: | 2013 |
| Dziedzina: | Dziedzina nauk humanistycznych |
| Dyscyplina: | językoznawstwo |
| Autorzy: |
Barbara
Ostapiuk
Uniwersytet Szczeciński |
Data udostępnienia wersji cyfrowej na licencji CC-BY-SA: styczeń 2026
ANKYLOGLOSSIC DYSLALIA. ON THE SHORT FRENULUM OF THE TONGUE, PRONUNCIATION, AND THE EFFICACY OF TREATMENT
The monograph presents the results of studies on the sound realizations of consonantal phonemes of Polish in 210 patients with the short frenulum of the tongue (ankyloglossia) and changes in the quality of simple (non-articulatory) and complex (articulatory) tongue movements in the surgical-logopedic treatment, which I conducted under the supervision of Professor Bronisław Rocławski from 1995 to 1999.
under the supervision of Professor Bronisław Rocławski from 1995 to 1999. The short frenulum of the tongue became the subject of my studies when I read in one of the publications intended for speech therapists that “the tongue frenulum has no influence whatever on tongue mobility and pronunciation”, and that “the surgical procedure is pointless and does not facilitate speech development”. As a speech therapy practitioner I was convinced that the short frenulum kept the tongue “captive” at the bottom of the mouth and it was impossible to lift it to the front part of the palate, even in a speech therapy treatment. The survey of scanty Polish and foreign medical and logopedic literature showed that different opinions on ankyloglossia were far apart while the treatment of ankyloglossia, practiced in the world for at least three thousand years, was regarded in the mid-twentieth century as unnecessary and ineffective, although neither ankyloglossia nor its influence on the quality of pronunciation, nor the results of surgical treatment were studied in detail. The descriptions of pronunciation quality (of few or single cases) presented in literature by the opponents and (few) advocates of cutting the tongue frenulum, are generalized and perfunctory, being based on an important but unilateral criterion for speech intelligibility, which permits one to ignore its phonetic defects (distortions). Phonemic deficiencies (substitutions and elisions) are in turn classified as developmental phenomena, of which most children “grow out” (after the age of seven they are rare occurrences), therefore the belief that ankyloglossia is not the cause of speech impediments may seem justified.
My research has shown that regardless of their age all the subjects with ankyloglossia realize some of the consonantal Polish phonemes in a defective way, and the relationship between the (negligible, moderate, severe) limitation of non-articulatory and articulatory tongue mobility is statistically significant for the majority of the phonemes. Defective realizations affect alveolar phonemes (in particular /r/), dental ones (especially dentalized phonemes), palatal phonemes, and, from the fourth year of deficiencies are equally frequent among patients who underwent prior speech therapy treatment and those who did not, which means that tongue exercises – the foundation of treatment – do not lengthen (expand) the frenulum as needed. The monograph presents changes in tongue mobility (including photographic documentation) after 152 procedures of frenotomy in 95 subjects, which show that surgical treatment of ankyloglossia was recognized too hastily as ineffective. This view may have developed as a result of the implicit assumption that one procedure enables verification of the advisability of performing it: if it does not eliminate ankyloglossia, it is ineffective. My studies show that each horizontal cutting of the frenulum with scissors (less often with a scalpel) under local anesthesia without suturing the wound after incision improves tongue mobility, but usually only partially; to obtain the full mobility of the tongue more procedures are required. The finding that frenotomy is an effective although usually a multi-stage method of surgical treatment of ankyloglossia would not have been possible without the photographic documentation, which made it possible to reveal that performing the next procedure was justified. The documentation also challenges the prevailing belief about adverse post-surgical adhesions, which are referred to as an argument against the surgical treatment of ankyloglossia. Some of the incorrect articulation positions and tongue movements disappear spontaneously after the procedure, some are eliminated in a speech therapy treatment; the achievement of the desired tongue positions and movements after frenotomy depends on progress in the treatment of ankyloglossia – total articulation improvement is achieved by patients who complete treatment.
My pioneering studies into ankyloglossia, the dysfunction of the tongue in articulation, and changes in the surgical-speech therapy treatment of ankyloglossic dyslalia are an introduction to achieving a thorough knowledge on the influence of ankyloglossia on all activities performed with the participation of the multifunctional tongue. Further logopedic research problems that follow from them, inter alia the influence of ankyloglossia on the position, movements, and function of laryngeal structures versus phonatory difficulties in ankyloglossia patients; the influence of ankyloglossia on the abnormal, anterior position of the tongue in the mouth versus, possibly seeming, macroglossia in Down patients; the influence of ankyloglossia on the tongue position at rest versus the co-occurrence of malocclusion with a speech defect, all these require further interdisciplinary studies.
Translated by Jerzy Adamko
| 1. | Arey L.B., 1962: Developmental Anatomy: A Textbook and Laboratory Manual of Embryology, 6th ed., Philadelphia. |
| 2. | Bardadin T., 1960: Wady słuchu i mowy są uleczalne. Warszawa. |
| 3. | Baudouin de Courtenay J., 1984: O języku polskim. Wybór prac. Red. J. Basara, M. Szymczak. Warszawa. |
| 4. | Bochenek A., 1952: Anatomia człowieka. Podręcznik dla studentów i lekarzy, t. I. Anatomia ogólna. Kości, stawy i więzadła. Przerobił i uzupełnił M. Reicher. Warszawa. |
| 5. | Bochenek A., Reicher M., 1955: Anatomia człowieka. Podręcznik dla studentów i lekarzy, t. III. Układ trawienny. Warszawa. |
| 6. | Brzeziński J., 1996: Metodologia badań psychologicznych. Warszawa. |
| 7. | Campan P., Baron P., Duran D., 1996: Frénectomie linguale: protocole thérapeutique. „Rev. Mens Siusse Odontostomatol.” 106 (1), w jęz. franc. s. 45–50, w jęz. niem. s. 51–54. |
| 8. | Catlin F.I., Haan V. de, 1971: Tongue-tie. „Arch. Otolaryng.” 94, s. 548–557. |
| 9. | Chirurgia szczękowo-twarzowa. Podręcznik dla studentów, 1993. Red. L. Krysta. Warszawa. |
| 10. | Chirurgia wieku dziecięcego. Wybrane zagadnienia, 1978. Red. W. Poradowska. Warszawa. |
| 11. | Chojnacka A., Łastowiecka G., Rukat H., 1984: Dysfunkcje języka w ukształtowaniu łuków zębowych. „Czas. Stomat.” XXXVII, 8, s. 618–626. |
| 12. | Collier J.A.B., Longmore J.M., Harvey J.H., 1993: Oksfordzki podręcznik medycyny klinicznej. Warszawa. |
| 13. | Cullum J.M., 1959: An old wives’ tale. „Br. Med. J.” 2, s. 497–498. |
| 14. | Cytrynowicz M., Krasuń E., 2004: Jakość dźwiękowej realizacji fonemu /r/ u dzieci w młodszym wieku szkolnym. Niepublikowana praca dyplomowa. Podyplomowe Studia Logopedii i Glottodydaktyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin. |
| 15. | Demel G., 1994: Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola. Warszawa. |
| 16. | Dłuska M., 1983: Fonetyka polska. Artykulacja głosek polskich. Warszawa–Kraków. |
| 17. | Dominik K., 1996: Zarys ortopedii szczękowej. Kraków. |
| 18. | Douglas B.L., Kresberg H., 1954: Surgical correction of ankyloglossia. „NYS Dent. J.” 20, s. 477–479. |
| 19. | Dukiewicz L., Sawicka I., 1995: Fonetyka i fonologia. Kraków. |
| 20. | Dworkin P.H., 1993: Pediatria. Podręcznik dla studentów i lekarzy. Wrocław. |
| 21. | Essen O. von, 1967: Fonetyka ogólna i stosowana. Warszawa. |
| 22. | Fernando C., 1998: Tongue Tie – from confusion to clarity. Australia. |
| 23. | Fletcher S.C., Meldrum J.R., 1968: Lingual function and relative length of the lingual frenulum. „ J. Speech and Hear. Res.” 11, s. 382–390. |
| 24. | Godley F.A., 1994: Frenuloplasty with a Buccal Mucosal Graft. „ Laryngoscope” 104, s. 378–381. |
| 25. | Goldberger J.M., 1973: Tongue thrust: report of cases. „J. Am. Dent. Assoc.” 86, s. 667–671. |
| 26. | Grabias S., 2000, Mowa j jej zaburzenia. „Logopedia” 28, s. 7–36. |
| 27. | Grabias S., 2007: Język, poznanie, interakcja. W: Język – interakcja – zaburzenia mowy. Metodologia badań. Red. T. Woźniak, A. Domagała. Lublin, s.? |
| 28. | Greene J.S., 1945: Anomalies of the speech mechanism and associated voice and speech disorders. „New York J. Med.” 45, s. 605–608. |
| 29. | Grossman J., 1993: Rozszczep podniebienia a wady wymowy. W: Diagnoza i terapia zaburzeń mowy. Red. T. Gałkowski, Z. Tarkowski, T. Zaleski. Lublin. s. 111–123. |
| 30. | Horton C.E., Crawford H.H., Adamson J.E. i in., 1969: Tongue-tie. „Cleft Palate J.” 6, s. 8–23. |
| 31. | Interactiv atlas of human anatomy. Nervous system, 1998. CNS Edition, Novartis. Ivić M., 1975: Kierunki w lingwistyce. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk. |
| 32. | Janas-Kaszczyk J., Tarkowski Z., 1991: O metodologii logopedii. Wprowadzenie do badań nad teorią i metodą logopedii. Lublin. |
| 33. | Jańczuk Z., 1981: Zarys kliniczny stomatologii zachowawczej. Warszawa. |
| 34. | Jańczuk Z., Banach J., 1995: Choroby błony śluzowej jamy ustnej i przyzębia. Warszawa. |
| 35. | Jassem W., 1964: Fonetyka języka angielskiego. Warszawa. |
| 36. | Jassem W., 1973: Podstawy fonetyki akustycznej. Warszawa. |
| 37. | Jastrzębowska G., 1999: Dyslalia. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki. Red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Opole. s. 429–461. |
| 38. | Jastrzębowska G., Pelc-Pękala O., 1999a: Diagnoza i terapia zaburzeń artykulacji (dyslalii). W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki. Red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Opole, s. 727–753. |
| 39. | Jastrzębowska G., Pelc-Pękala O., 1999b: Metodyka ogólna diagnozy i terapii logopedycznej. W: Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki. Red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Opole, s. 633–669. |
| 40. | Juzwa E., Pawłowski Z., 1981: Czynności fizjologiczne z udziałem narządu życia. W: Fizjologia narządu żucia. Podręcznik dla studentów stomatologii. Red. O. Grosfeldowa. Warszawa, s. 160–186. |
| 41. | Kania J.T., 2001a: Badania logopedyczne w klasie sześciolatków („Kwartalnik Pedagogiczny” 16, 1971/2). W: J.T. Kania: Szkice logopedyczne. Lublin, s. 155–170. |
| 42. | Kania J.T., 2001b: Dyslalie na tle procesu rozwojowego artykulacji („Biuletyn Fonograficzny” 8, 1967). Kania J.T. W: Szkice logopedyczne. Lublin, s. 175–192. |
| 43. | Kania J.T., 2001c: Patologiczne artykulacje głoski „r” („Poradnik Językowy” 5, 1969). |
| 44. | W: J.T. Kania: Szkice logopedyczne. Lublin, s. 243–252. |
| 45. | Kania J.T., 2001d: Podstawy językoznawczej klasyfikacji zaburzeń mowy („Język Polski” 55, 1975). W: J.T. Kania: Szkice logopedyczne. Lublin, s. 11–30. |
| 46. | Kania J.T., 2001e: Wykorzystanie zasad ortofonii w korekcji wymowy („Prace Filologiczne” 26, 1976). W: J.T. Kania: Szkice logopedyczne. Lublin, s. 257–269. |
| 47. | Kania J.T., 2001f: Zastosowanie analizy lingwistycznej w przypadku skrajnego ograniczenia inwentarz fonemów u chłopca z wadami wymowy (rękopis, 1977). W: J.T. Kania: Szkice logopedyczne. Lublin, s. 193–241. |
| 48. | Ketty N., Sciullo P.A., 1974: Ankyloglossia with psychological implications. „J. Dent. Child.” 41, s. 43–46. |
| 49. | Kompendium postępowania chirurgicznego. Z Klinik Chirurgicznych Kolegium Medycznego Wisconsin i Uniwersytetu Illinois, 1985. Red. R. Condon, L.M. Nyhus. Warszawa. |
| 50. | Koneczna H., Zawadowski W., 1951: Przekroje rentgenograficzne głosek polskich. Warszawa. |
| 51. | Kozłowska E., Warzoszczak I., 2004: Dźwiękowe realizacje fonemu /r/ u studentów. Nieopublikowana praca dyplomowa. Podyplomowe Studia Logopedii i Glottodydaktyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin. |
| 52. | Krakowiak K., 2006: Studia i szkice o wychowaniu dzieci z uszkodzeniami słuchu. Lublin. |
| 53. | Krechowiecki A., Czerwiński F., 1992, Zarys anatomii człowieka. Warszawa. |
| 54. | Kurkowski Z.M., 1996: Mowa dzieci sześcioletnich z uszkodzonym narządem słuchu. Lublin. |
| 55. | Lanteri C., Ronchin M., Cortona P.L., Zerbini A., 1990: Dislalie e dismorfismiorofacciali. „Minerva Ortognatodontica” 8 (2), s. 87–95. |
| 56. | Lexicon medicum, 1971. Red. B. Złotnicki. Warszawa. |
| 57. | Lippert H., 1998: Anatomia, t. 2. Wydanie I polskie pod red. R. Aleksandrowicza. Wrocław. |
| 58. | Lygonis C.S., 1959: Tongue-tie. „British Medical Journal” 28, s. 1181–1182. |
| 59. | Lyons J., 1975: Wstęp do językoznawstwa. Warszawa. |
| 60. | Łazarkiewicz W., 1983: Wskazania ortodontyczne do zabiegów chirurgicznych na wyrostkach zębodołowych. „Wrocławska Stomatologia”, s. 65–69. |
| 61. | Łobacz P., 1996: Polska fonologia dziecięca. Studia fonetyczno-akustyczne. Warszawa. |
| 62. | Łodziński K., Jankowska J., 1986: Wybrane zagadnienia chirurgiczne w pediatrii. W: Pediatria, t. II. Red. B. Górnicki, B. Dębiec. Warszawa. |
| 63. | Mackiewicz B., 1983: Wybrane zagadnienia ortodontyczne dla logopedów. Gdańsk. |
| 64. | Mackiewicz B., 1989: Wskazówki do nauki prawidłowego połykania w wadach zgryzu i wymowy u dzieci. W: Opieka logopedyczna od poczęcia. Red. B. Rocławski. Gdańsk, s. 71–77. |
| 65. | Mackiewicz B., 1992a: Współzależność wad zgryzu i wymowy na tle przyczynowym. „Magazyn Stomatologiczny” 2 (2), s. 28–30. |
| 66. | Mackiewicz B., 1992b: Zapobieganie wadom zgryzu i wymowy u dzieci. „Ped. Pol.” LXVII, 3–4, s. 143–147. |
| 67. | MacKinnon P.C.B., Morris J.F., 1997: Oksfordzki podręcznik anatomii czynnościowej, t. 3. Głowa i szyja. Warszawa. |
| 68. | Martyn E., 2004: Jakość dźwiękowych realizacji polskiego fonemu /r/ u uczniów klas początkowych. Niepublikowana praca dyplomowa. Podyplomowe Studia Logopedii i Glottodydaktyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin. |
| 69. | Mathewson R.J., Siegel M.J., McCanna L., 1966: Ankyloglossia: A review of the literature and a case report. „ J. Dent. Children” 33, s. 238–243. |
| 70. | McEnery E.T., Perlowski Gaines F., 1941: Tongue-tie in infants and children. „J. Pediat.” 18, s. 252–255. |
| 71. | Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, 1994. Rewizja 10, t. 1. Kraków. |
| 72. | Miller E.L., 1971: Preprosthetic surgery from the viewpoint of the prosthodontist. „J. Oral Surg.” 29, s. 760–767. |
| 73. | Mitrinowicz-Modrzejewska A., 1963: Fizjologia i patologia głosu, słuchu i mowy. Rozpoznawanie, leczenie i rehabilitacja. Warszawa. |
| 74. | Mitrinowicz-Modrzejewska A., 1968: Głuchota wieku dziecięcego. Warszawa. |
| 75. | MSD Manal. Podręcznik diagnostyki i terapii, 1995. Red. R. Berkow. Wrocław. |
| 76. | Mukai Ch., Mukai S., Asaoka K., 1991: Ankyloglossia with deviation of the epiglottis and larynx. „Ann. Otol. Rhinol. Laryngol.” 100, s. 3–20. |
| 77. | Mukai Ch., Mukai S., Asaoka K., 1993: Congenital ankyloglossia with deviation of the epiglottis and larynx: Symptoms and respiratory function in adults. „An. Otol. Rhinol. Laryngol.” 102, s. 620–624. |
| 78. | Mystkowska H., 1970: Właściwości mowy dziecka sześcio–siedmioletniego. Warszawa. |
| 79. | Neonatologia, 1993. Red. D. Łozińska, I. Twarowska. Warszawa. |
| 80. | Nicholson W.L., 1991: Tongue-tie (ankyloglossia) associated with breastfeeding problems. „J. Hum. Lact.” 7 (2), s. 82–84. |
| 81. | Nowa encyklopedia powszechna, 1997. Red. B. Petrozolin-Skowrońska. Warszawa. |
| 82. | Nowak-Malinowska H., Szczepańska H., Brzezińska B., 1982: Diatermia chirurgiczna w leczeniu nieprawidłowych przyczepów wędzidełek. „Wrocławska Stomatologia”, s. 225–227. |
| 83. | Nowikow W., 1996: Fonetyka hiszpańska. Warszawa. |
| 84. | Oldfield M.C., 1955: Congenitally short frenula of upper lip and tongue. „Lancet”, s. 528–530. |
| 85. | Oldfield M.C., 1959: Tongue-tie. „Br. Med. J.” 2, s. 1181–1182. |
| 86. | Ołtuszewski W., 1905: Szkic nauki o mowie i jej zboczeniach (niemota, bełkotanie, mowa nosowa, jąkanie, itd.) oraz hygiena mowy. Warszawa. |
| 87. | Ostapiuk B., 1993, Dlaczego, jak i kiedy ingerować w zaburzony rozwój mowy. „Neurologia Dziecięca” 2 (4), s. 29–39. |
| 88. | Ostapiuk B., 1997: Zaburzenia dźwiękowej realizacji fonemów języka polskiego – propozycja terminów i klasyfikacji. „Audiofonologia” 10, s. 117–136. |
| 89. | Ostapiuk B., 1998: Realizacja polskiego fonemu /l/ w dyslalii ankyloglosyjnej. W: Zaburzenia głosu – badanie – diagnozowanie – metody usprawniania. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Pomagisterskie Studium Logopedyczne Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego i Sekcję Logopedyczną Towarzystwa Kultury Języka w Warszawie, w dniach 6–8 czerwca 1998, s. 95–108. |
| 90. | Ostapiuk B., 2000: Warunki skuteczności logopedycznej terapii dyslalii ankyloglosyjnej. Niepublikowana rozprawa doktorska. Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. |
| 91. | Ostapiuk B., 2002a: Dziecięca artykulacja czy wada wymowy – między fizjologią a patologią. „Logopedia” 31, s. 95–156. |
| 92. | Ostapiuk B., 2002b: Rodzaje i jakość dźwiękowych realizacji polskiego fonemu /r/ w ankyloglosji. „Logopedia” 30, s. 91–103. |
| 93. | Ostapiuk B., 2005: Logopedyczna ocena ruchomości języka. W: Logopedia. Teoria i praktyka. Red. M. Młynarska, T. Smereka. Wrocław, s. 299–306. |
| 94. | Ostapiuk B., 2006: Poglądy na temat ruchomości języka w ankyloglosji a potrzeby artykulacyjne. „Annales Academiae Medicae Stetinensis” 52, supl. 3, s. 37–47. |
| 95. | Ostapiuk B., 2008: Standard postępowania logopedycznego w dyslalii ankyloglosyjnej, „Logopedia” 37, s. 141–166. |
| 96. | Ostapiuk B., 2010/2011: Asymmetry in Sound Production in Persons with Ankyloglossia. „Logopedia” 39/40, s. 113–137 (dostęp do wersji elektronicznej na stronie http://www.logopedia.umcs.lublin.pl/). Wersja papierowa, polskojęzyczna: Asymetria w tworzeniu głosek u osób z ankyloglosją. „Logopedia” 39/40, s. 121–146. |
| 97. | Ostapiuk B., 2013: Dyslalia. O badaniu jakości wymowy w logopedii. Szczecin. |
| 98. | Ostapiuk B., 2012: O potrzebie badania wędzidełka języka u osób z wadą wymowy. W: Studia z logopedii i neurologopedii. Red. I. Nowakowska-Kempna. Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM, Kraków 2012, s. 95–117. |
| 99. | Ostapiuk B., Juszkiewicz P., 2006: Makroglosja jako objaw towarzyszący ankyloglosji. „Logopedia” 35, s. 145–152. |
| 100. | Ostapiuk B., Konopska L., 2006: Realizacje fonemu samogłoskowego /i/ – wstępne doniesienie z własnych badań (cz. I.). „Logopedia” 35, s. 189–198. |
| 101. | Otorynolaryngologia praktyczna, 1996. Red. B. Latkowski. Warszawa. |
| 102. | Pediatria, 1995, t. 2. Red. B. Górnicki, B. Dębiec, J. Baszczyński. Warszawa. |
| 103. | Pediatria praktyczna, 1994. Red. K. Bożkowa. Warszawa. |
| 104. | Ploude F., 1991: Kudos for issue on ankyloglossia. „J. Hum. Lact.” 7 (1), s. 3. |
| 105. | Pluta-Wojciechowska D., 2006: Zaburzenia mowy u dzieci z rozszczepem podniebienia. Badania – teoria – praktyka. Bielsko-Biała. |
| 106. | Pluta-Wojciechowska D., 2009: Połykanie jako jedna z niewerbalnych czynności kompleksu ustno-twarzowego. „Logopedia” 38, s. 119–147. |
| 107. | Polski słownik medyczny, 1981. Red. D. Aleksandrow, T. Rożniatowski. Warszawa. |
| 108. | Poradnik chirurgii dziecięcej, 1990. Red. R.A. MacMahon. Warszawa. |
| 109. | Pruszewicz A., 1992a: Fizjologia krtani. W: Foniatria kliniczna. Red. A. Pruszewicz. Warszawa, s. 36–50. |
| 110. | Pruszewicz A., 1992b: Zaburzenia artykulacji. W: Foniatria kliniczna. Red. A. Pruszewicz. |
| 111. | Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, s. 242–248. |
| 112. | Prządka M., Kowalska K., 2004: Dźwiękowe realizacje polskiego fonemu /r/ u dzieci miejskich i wiejskich w pierwszej i trzeciej klasie szkoły podstawowej. Niepublikowana praca dyplomowa. Podyplomowe Studia Logopedii i Glottodydaktyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin. |
| 113. | Rakosi T., Jonas I., Graber T.M., 1993: Color atlas of dental medicine. Orthodontic diagnosis. New York. |
| 114. | Riper Ch. van, 1972: Speech correction. Principles and methods. New Jersey. |
| 115. | Rocławski B., 1973: Co należy zmienić w prawidłach poprawnej wymowy polskiej. „Logopedia” 11, s. 77–84. |
| 116. | Rocławski B., 1981: System fonostatystyczny współczesnego języka polskiego. Wrocław– Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź. |
| 117. | Rocławski B., 1986: Zarys fonologii, fonetyki, fonotaktyki i fonostatystyki współczesnego języka polskiego. Gdańsk. |
| 118. | Rocławski B., 1989: Obraz wymowy polskiej. Gdańsk. |
| 119. | Rocławski B., 2001: Słuch fonemowy i fonetyczny. Teoria i praktyka. Gdańsk. |
| 120. | Rocławski B., 1995: Badanie tempa i techniki czytania. Teoria i praktyka. Gdańsk. |
| 121. | Rocławski B., 2005: Podstawy wiedzy o języku polskim dla glottodydaktyków, pedagogów, psychologów i logopedów. Gdańsk. |
| 122. | Rodak H., 1992: Terapia dziecka z wadą wymowy. Warszawa. |
| 123. | Ronin-Walknowska E., Samborska M., Płonka T., 2006: Nieprawidłowości języka u płodu i noworodka. „Annales Academiae Medicae Stetinensis”, t. LII. Suplement 3. Red. L. Halczy-Kowalik, s. 7–11. |
| 124. | Rządzka M., Rządzki J., 1995: Program profilaktyki zaburzeń mowy w przedszkolach (Koncepcja przedsięwzięć i doniesienie z badań logopedów związanych z Fundacją na rzecz Dzieci z Zaburzeniami Mowy). W: Zaburzenia mowy u dzieci. Red. J. Rządzki. Lubin, s. 24–32. |
| 125. | Sauerland E.K., Harper R.M., 1976: The human tongue during sleep-electromyographic activity of the genioglossus muscle. „Exp. Neurol.” 51, s. 160–170. |
| 126. | Sauerland E.K., Mitchell S.P., 1975: Electromyographic activity of intinsic and extinsic muscles of the human tongue. „Tex. Rep. Biol. Med.” 33, s. 445–455. |
| 127. | Sawa B., 1990: Dzieci z zaburzeniami mowy. Warszawa. |
| 128. | Schaff A., 1960: Wstęp do semantyki. Warszawa. |
| 129. | Seeman M., 1965: Sprachstörungen bei Kindern. Berlin–Jena. |
| 130. | Sioda T., 2007: Krótkie wędzidełko języka jedną z przyczyn trudności w karmieniu piersią. „Postępy Neonatologii” 1 (11), s. 52–57. |
| 131. | Sioda T., 2012: Wędzidełko języka u noworodka – ocena neonatologiczna i zalecenia. „Standardy Medyczne. Pediatria”, t. 9, s. 115–123. |
| 132. | Skorek E.M., 2001: Oblicza wad wymowy. Warszawa. |
| 133. | Słownik terminologii stomatologicznej, 1975. Red. J. Krzywicki. Warszawa. |
| 134. | Słownik terminologii stomatologicznej, 1981. Red. J. Krzywicki. Warszawa. |
| 135. | Sołtys-Chmielowicz A., 1994: Dyslalia – problemy terminologiczne. Próba oceny przydatności klasyfikacji objawowych. W: Polska terminologia logopedyczna. Red. J. Ożdżyński. Kraków, s. 39–44. |
| 136. | Sołtys-Chmielowicz A., 1998: Wymowa dzieci przedszkolnych. Lublin. |
| 137. | Sołtys-Chmielowicz A., 2001: Problemy substytucji i elizji w zaburzeniach mowy. W: Zaburzenia mowy. Red. S. Grabias, Lublin, s. 254–260. |
| 138. | Sołtys-Chmielowicz A., 2008: Zaburzenia artykulacji. Teoria i praktyka. Kraków. |
| 139. | Sołtys-Chmielowicz A., Tkaczyk G., 1993: Usprawnianie mowy u dzieci specjalnej troski. Metodyka postępowania. Lublin. |
| 140. | Spitzer R., 1960: Partial ankyloglossia. „Oral Surg., Oral Med., Oral Patrol.” 13, s. 787–790. |
| 141. | Stecewicz M., Wysocki R., 2000: Metody obrazowania realizacji polskich fonemów w mowie na przykładzie metody rentgenograficznej. W: Kształcenie logopedyczne. Cele i formy. Red. E. Łuczyński. Gdańsk, s. 46–48. |
| 142. | Stecewicz M., 2011: Warunki anatomiczne i czynnościowe a dźwiękowe realizacje polskich fonemów spółgłoskowych po wycięciu nowotworu jamy ustnej. Niepublikowana rozprawa doktorska, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie. |
| 143. | Stecko E.: Sprawdź, jak mówię. Karta badania logopedycznego z materiałami pomocniczymi [b.m. i r.]. |
| 144. | Stecko E., 1991: Wczesne rozpoznawanie i leczenie zaburzeń mowy. Lublin. |
| 145. | Strader R.J., House R.E., 1966: Treatment of tongue ankylosis with Z-plasty. „Oral Surg., Oral Med., Oral Patrol.” 22, s. 120–124. |
| 146. | Styczek I., 1963: O różnych artykulacjach głosek s, š, ś. „Logopedia” 5, s. 39–46. |
| 147. | Styczek I., 1973: Badania eksperymentalne spirantów polskich s, š, ś ze stanowiska fizjologii i patologii mowy. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk. |
| 148. | Styczek I., 1979: Logopedia. Warszawa. |
| 149. | Tuerk M., Lubit E.C., 1959: Ankyloglossia. „Plastic and Reconstruct. Surg.” 24, s. 271–276. |
| 150. | Wallace A.F., 1963: Tongue tie. „Lancet” 2, s. 377–378. |
| 151. | Warden P.J., 1991: Ankyloglossia: A review of the literature. „General Dentistry” July–August, s. 252–253. |
| 152. | Wein B., Angerstein W., Neuschaefer-Rube Ch., Obrębowski A., Klajman S., 1994: Badanie obwodowego narządu mowy przy wymowie głosek polskich za pomocą jądrowego rezonansu magnetycznego (NMR). „Otolaryngologia Polska” XLVIII, 2, s. 178–198. |
| 153. | Wein B., Böchler R., Klajman S., Obrębowski A., 1991: Ultrasonografia języka w rehabilitacji zaburzeń artykulacyjnych. „Otolaryngologia Polska” XLV, 2, s. 133–139. |
| 154. | Whitman C.L., Rankow R.M., 1961: Diagnosis and Management of Ankyloglossia. „A. J. Orthod.” 47, s. 423–428. |
| 155. | Wielki słownik medyczny, 1996. Kol. red. J. Komender i in. Warszawa. |
| 156. | Wierzchowska B., 1971: Wymowa polska, Warszawa. |
| 157. | Williams W.N., Waldron C.M., 1985: Assesment of lingulal function when ankyloglossia (tongue-tie) is suspected. „J. Am. Dent. Assoc.” 110, s. 353–356. |
| 158. | Wizjan M., 2004: Jakość realizacji polskiego fonemu /r/ u uczniów klas 0–3 w szkole podstawowej. Niepublikowana praca dyplomowa. Podyplomowe Studia Logopedii i Glottodydaktyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin. |
| 159. | Wójcik W., 2004: Jakość realizacji polskiego fonemu /r/ u uczniów klas 0–3 w wiejskiej szkole podstawowej. Niepublikowana praca dyplomowa. Podyplomowe Studia Logopedii i Glottodydaktyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin. |
| 160. | Zakosztowicz A., 2004: Jakość dźwiękowych realizacji polskiego fonemu /r/ u uczniów nauczania zintegrowanego. Niepublikowana praca dyplomowa. Podyplomowe Studia Logopedii i Glottodydaktyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Szczecin. |
| 161. | Zaleski T., 1992a: Niepowodzenia natury foniatrycznej w postępowaniu laryngologów u dzieci. W: Otorynolaryngologia dziecięca. Wybrane zagadnienia. Red. E. Kossowska. Warszawa, s. 88–93. |
| 162. | Zaleski T., 1992b: Opóźniony rozwój mowy. Warszawa. |
| 163. | Zaleski T., 1993: Obwodowe mechanizmy mowy. W: Diagnoza i terapia zaburzeń mowy. Red. T. Gałkowski, Z. Tarkowski, T. Zaleski. Lublin, s. 9–16. |
| 164. | Żurowski M., 1993: Wpływ niektórych nieprawidłowości wędzidełka języka na zaburzenie jego funkcji i zmiany patologiczne w jamie ustnej. „Poznańska Stomatologia”, s. 145–147. |
| 165. | Żyszko A., Koźlik D., Młynarska-Zduniak E., 1991: Podniebienie gotyckie – podniebienie wysoko wysklepione. „Czasopismo Stomatologiczne” XLIV, 10, s. 717–720. |