Records of Polish Maritime Offices and Institutions Operating on the Eve of the Outbreak of World War II: Historical and Archival Guide

This work was supported by a Research Fellowship funded by the Jan Karski Institute of War Losses and University of Gdańsk.

Jedną z ważniejszych spraw odrodzonego po 123 latach zaborów państwa polskiego stało się wyegzekwowanie i wykorzystanie uprawnień zapisanych w Traktacie Wersalskim z dnia 28 czerwca 1919, który kończył I wojną światową. Realizowane były one za pośrednictwem różnych urzędów i osobnych stanowisk spełniających określone funkcje w ustroju Rzeczypospolitej Polskiej oraz Wolnego Miasta Gdańska, w którym Polska uzyskała specjalne uprawnienia wypływające z zagwarantowanego w nim wolnego dostępu do morza. W wyniku podjętych przez Polskę działań związanych z zagospodarowaniem przyznanego dostępu do Morza Bałtyckiego powstały na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i Wolnym Mieście Gdańsku urzędy i instytucje je realizujące. Wszystkie one stanowiły czynniki aktotwórcze, bowiem ich działalność powodowała powstanie określonego typu dokumentacji. Ich pracę przerwał wybuch II wojny światowej. W wyniku działań wojennych i ich powojennych skutków nastąpiło ich zniszczenie. Na podstawie sporządzonego wykazu władz i instytucji morskich w artykule został zaprezentowany bilans zachowanych akt ujęty w formie przewodnika archiwalnego. Powinien on ułatwić dostęp do zachowanych źródeł, a jednocześnie wskazać te instytucje, po których działalności nie zachowały się żadne akta. Przewodnik obejmuje zatem następujące władze, urzędy i instytucje podejmujące działalność związaną prowadzące działalność związaną z uzyskanym dostępem do Morza Bałtyckiego, istniejące w przededniu wybuchu II wojny światowej, ujęte w 7 działach: a) Administracja specjalna (morska) b) Marynarka Handlowa. Polskie Przedsiębiorstwa Okrętowe (z udziałem Skarbu Państwa) c) Morskie stowarzyszenia wyższej użyteczności d) Morskie związki przedsiębiorstw przewozowych (transport i ekspedycja) e) Sądy specjalne (izby morskie) f) Morskie szkolnictwo i nauka g) Marynarka Wojenna Przeprowadzona analiza stanu zachowania akt morskich instytucji i organizacji działających w przededniu wybuchu II wojny światowej wskazuje, iż w archiwach znajduje się 473 jednostek archiwalnych wytworzonych przez administrację specjalną i odpowiednio: 1605 jednostek archiwalnych [j.a.] przez przedsiębiorstwa państwowe marynarki handlowej, 152 przez stowarzyszenia wyższej użyteczności, tj. Ligę Morską i Kolonialną, 601 j.a. przez związki przedsiębiorstw przewozowych, 25 j.a. przez sądy specjalne, 59 przez organizacje zajmujące się nauką i szkolnictwem oraz 1851 j.a. wytworzonych przez Marynarkę Wojenną. Po działalności 11 wskazanych w artykule instytucji i organizacji nie zachowała się nawet jedna jednostka archiwalna. Tym bardziej zachęcam czytelników do kontaktu w sprawie ewentualnego poszerzenia prowadzonej bazy danych, zarówno w zakresie informacji o zachowanych, jak również utraconych aktach.