Acta Iuris Stetinensis

Prowadzona w tym opracowaniu analiza poświęcona została zagadnieniu napięcia występującego w procesie karnym między rozwiązaniami służącymi realizacji uprawnień gwarancyjnych stron postępowania a regulacjami mającymi na celu zapewnienie efektywności procesu karnego. Postrzegając współczesny proces karny w perspektywie kryzysu uznawalności oraz debat dotyczących zakresu kompetencji sądów w demokracji konstytucyjnej przyjęto założenie, że kluczowe znaczenie ma właściwe ułożenie relacji między elementami służącymi efektywności procesu karnego a rozwiązaniami gwarancyjnymi. Czyniąc punktem wyjścia założenie mieszanego charakteru polskiego procesu karnego, starano się ustalić, w jakim zakresie społeczna dezaprobata dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych wynika z proaktywnego podejścia organów procesowych, w tym sądu, priorytetyzującego efektywność procesu karnego, w jakim zaś z ewentualnego nadmiaru uprawnień gwarancyjnych, generujących ryzyko procesowej obstrukcji. Analizując tak ujęty problem starano się uwzględnić ciążące na polskim ustawodawcy obowiązki wprowadzenia do systemu prawa karnego regulacji realizujących wymogi wynikające z prawa UE i EKPCz. Poszukując adekwatnego balansu między efektywnością a gwarancyjnością, za istotne uznano rozważanie uzupełnienia katalogu skodyfikowanych zasad procesowych. Przyjmując, że zasady procesowe pełnią w pewnym zakresie funkcję performatywną, służą wyrażeniu aksjologii procesu karnego, mają charakter ustawowych dyrektyw interpretacyjnych i kolizyjnych, uznano, że uzupełnienie katalogu ustawowych zasad służyć może wykładniczej rekonstrukcji podejścia do szeregu instytucji procesowych. Zmiany modelu postępowania przygotowawczego, wzmocnieniu zasady pełnienia przez sąd funkcji bezstronnego arbitra czuwającego na prawidłowością realizacji czynności procesowych przez strony w stadium rozpoznawczym, właściwego rozkładu powinności w fazie odwoławczej. Osiągnięcie tych zmian nie wymaga zarazem wprowadzania dodatkowych modyfikacji w zakresie poszczególnych instytucji procesowych. Takie podejście stanowi uzasadnienie dla propozycji skodyfikowania zasad: kontradyktoryjności, bezstronności, bezpośredniości, ciężaru dowodu, obowiązku dowodzenia, podziału funkcji procesowych, równości broni. Obok postulatu wprowadzenia do kodeksu postępowania karnego wymienionych wyżej, dotychczas nieskodyfikowanych naczelnych zasad procesu karnego, w opracowaniu przedstawiono uwagi dotyczące modyfikacji ustawowego ujęcia zasady prawa do obrony. Przyjmując za punk wyjścia propozycję modyfikacji art. 71 § 1 k.p.k. w sferze dotyczącej przesłanek uznania danej osoby „za podejrzanego” starano się wykazać, że oparcie na tym założeniu zmiany przesłanek aktualizacji prawa do obrony w procesie karnym nie jest w pełni wystarczające. Wskazano, że nie obejmuje w szczególności wypadków, gdy ściganie stanowi konsekwencję błędnej oceny organu procesowego, pozbawione podstaw w postaci uzasadnionego dowodowo przypuszczenie, że dana osoba popełnienia przestępstwo. W takich wypadkach brak jest podstaw do uznania tej osoby „za podejrzanego” zarazem uzasadnione jest zagwarantowanie jej prawa do obrony. służącego w tym wypadku realizacji podstawowego celu procesu karnego, by osoba niewinna nie poniosła odpowiedzialności. W konsekwencji przedstawiono propozycję uzupełnienia zmiany art. 71 § 1 k.p.k. o modyfikację treści art. 6 k.p.k. Analizie poddano także zagadnienie ustawowych przesłanek wyznaczających prawo do obrony w postępowaniu typu habeas corpus. Dostrzegając wadliwości praktyki stosowania prawa przedstawiono propozycję zasadnicze modyfikacji modelu postępowania w przedmiocie zastosowania lub przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania. Propozycja obejmuje ograniczenie materiałów przekazywanych do sadu wraz z wnioskiem o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania wyłącznie do dowodów wskazanych we wniosku jako jego podstawa i uzasadnienie. Powyższe uzupełniono o ustawowy obowiązek przekazania przez prokuratora wniosku wraz z materiałami dowodowymi stanowiącymi jego podstawę podejrzanemu i obrońcy w tym samym czasie. Oba rozwiązania powinny służyć przyspieszeniu tego incydentalnego postępowania oraz zwiększeniu wpływu na jego przebieg przez strony. Wreszcie przedstawiono analizę postulatów wprowadzenie do kodeksu postępowania karnego podstawy do samoistnego zaskarżenia do sądu postanowienia o przedstawieniu zarzutów. Oceniając powyższą propozycję w świetle istniejącego już zakresu niesamoistnej kontroli prawidłowości postanowienia o przedstawieniu zarzutów dokonywanej przez sąd w postępowaniach incydentalnych, wskazano na możliwe korzyści płynące z takiego rozwiązania. Zaznaczono także konsekwencje łączące się z jego wprowadzeniem, które wpływać mogą na realizację zasady szybkości postępowania, zwiększenie zagrożenia obstrukcją procesową, wpływem sądu na sposobu dokonywania ewaluacji w postępowaniu przygotowawczym wreszcie dodatkowym obciążeniem sądów w zakresie i tak mocno już kłopotliwych z perspektywy organizacyjnej i sprawności postępowania czynności sądu w postępowaniu przygotowawczym.