
Przegląd Zachodniopomorski
Struktura własności dóbr ziemskich szlachty landwójtostwa słupskiego w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku.
DOI: 10.18276/pz.2017.3-05
Цитировать
Библиографическая ссылка (APA 7)
Kallaur, K. (2017). Struktura własności dóbr ziemskich szlachty landwójtostwa słupskiego w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku. Przegląd Zachodniopomorski, (3), 69–92. https://doi.org/10.18276/pz.2017.3-05
Полный текст доступен
| ISSN: | 0552-4245 |
| eISSN: | 2353-3021 |
| Авторы: | Kazimierz Kallaur |
| Ключевые слова: | Pomorze szlachta stosunki etniczno-językowe |
| Дата издания выпуска / монографии: | 2017 |
| Количество страниц: | 24 (69-92) |
| OAI-PMH: | Метаданные |
Абстракт
W artykule skupiono się na przedstawieniu próby zarysowania głównych kierunków zmian w strukturze własności dóbr ziemskich szlachty landwójtostwa słupskiego od początków XVI wieku do czasów przejęcia części Księstwa Pomorskiego przez Brandenburgię w latach 1648/1653. Przedmiotem zainteresowania są ponadto dzieje społeczno-ekonomiczne i etniczno-językowo oraz prawne rodzimej szlachty, charakterystyka potrzebna do przedstawienia warunków, w jakich ona żyła i egzystowała. Landwójtostwo słupskie, będące pozostałością średniowiecznego podziału terytorialnego, było jednostką administracyjno-gospodarczo-podatkową, w której najważniejszą rolę odgrywała własność szlachecka. Z analizy źródeł z 1523 roku wynika, że na obszarze omawianego landwójtostwa występowały 32 rody rycerskie, które zobowiązane były do wystawiania służby konnej. Rycerstwo słupskie obciążone było sumą 122 koni lennych, z czego 90 (74%) wszystkich, co należy wyraźnie podkreślić, musiało wystawiać 18 rodów wywodzących się z rodzimego kaszubskiego rycerstwa. Trzy rody o rodowodzie słowiańskim, Putkamerowie, Stojentinowie, Zitzewicowie, posiadające od dawien dawna supremację w landwójtostwie słupskim, wynikającą z wielkości ich posiadłości ziemskich, zobowiązane były wystawić 56 koni lennych (46% ogółu).
Napływowe niemieckie rody rycerskie (Below, Gutzmerow, Krummel, Lettow, Ramel, Wejher, Winterfeld, Wobeser) i patrycjuszowskie miasta Słupska (Schwave, Vormann) mające nadziały dóbr lennych w landwójtostwie słupskim, w owym czasie wystawiały jedynie 32 konie, czyli 26% wszystkich.
Analiza wykazu powinności wojskowych rycerstwa słupskiego z 1523 roku wskazuje, iż rzeka Słupia, ściślej jej środkowy i dolny bieg, stanowiła wyraźną granicę osadniczo-majątkową etnosów pochodzenia napływowego (niemieckiego) i rodzimego (kaszubsko-
pomorskiego).
Od reformacji do wojny trzydziestoletniej (1627–1648) kaszubszczyzna uległa na badanym obszarze osłabieniu, między innymi w skutek wymarcia niektórych rodów kaszubskich (np. Tessenów) i napływu nowych – obcych (Hepburn, Hoym, Nettelhorst). Żywioł niemieckojęzyczny poszerzył swój stan posiadania ziemskiego. W przeciągu stu lat całe średnie i dolne dorzecze Słupi znalazło się we władaniu miasta Słupska, jego
patrycjatu i szlachty języka niemieckiego. W niektórych miejscach przekraczał już bieg rzeki Łupawy. W świetle matrykuły łanowej z 1628 roku, powstałej w związku z okupacją Księstwa Pomorskiego przez wojska cesarskie, na omawianym obszarze należało do szlachty pomorsko-kaszubskiej (bardzo rozdrobnionej) 60 % łanów podatkowych, ale o niższej bonitacji ziemi. Drobna szlachta dominowała również wśród najliczniejszych rodów o rodowodzie słowiańskim (Puttkamer, Stojentin, Zitzewitz), z pozoru tylko zasobniejszych.
Rody szlacheckie pochodzenia niemieckiego posiadały wówczas około 40% łanów podatkowych, ale nadal nie przewyższali liczbą rodów kaszubsko-pomorskich. Natomiast własność ziemska statystycznego posesjonata języka niemieckiego była większa niż szlachcica kaszubsko-pomorskego. Wśród rodów niemieckojęzycznych najliczniejsi i najzamożniejsi byli Wobeserowie, Belowowie i Massowowie.
Kolejną analizę zmian w strukturze własności ziemskiej szlachty landwójtostwa i synodu słupskiego przeprowadzono na podstawie rejestrów podatkowych z roku 1655 i 1666. Rejestry sporządzone były na zarządzenie elektora Fryderyka Wilhelma przez poszczególnych właścicieli dóbr ziemskich. Charakterystyczną cechą własności szlacheckiej landwótostwa słupskiego z połowy XVII w., obok pogłębionego rozdrobnienia
zwłaszcza wzdłuż wschodniej jego granicy, było poszerzenie stanu posiadania i wzmocnienie pozycji ekonomicznej przez szlachtę pochodzenia obcego.
W landwójtostwie słupskim na przestrzeni XVI i XVII w. dokonały się istotne przemiany w strukturze własności dóbr ziemskich rodzimej kaszubsko-pomorskiej szlachty, która utraciła wymierne uposażenie w ziemi na rzecz szlachty niemieckojęzycznej, ale tej od pokoleń tutaj mieszkającej. Zmiany własnościowe wśród rozdrobnionej szlachty słupskiej następowały głównie w ramach miejscowych rodów. Na tym obszarze występował w XVI i w pierwszej połowie XVII w. mimo wszystko słaby napływ szlachty obcej, szukającej tutaj stałego miejsca osiedlenia się.
Просмотр PDF
Библиография (25)
- Brüggemann L.W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern, T. II, Bd. 2, Stettin 1784.
- Einwohnerverzeichnisse von Hinterpommern nach dem Steuererhebungen von 1655 und 1666, red. W. v. Schulmann. Quellen zur pommerschen Geschichte, H. 7, Köln– Graz 1966.
- Matrikeln und Verzeichnisse der Pommerschen Ritterschaft vom XIV bis in das XIX Jahrhundert, red. R. Klempin, G. Kratz, Berlin 1863.
- Stojentin M. v., Beiträge zur Geschichte des uradeligen Geschlechts v. Stojentin pommerschen Ursprungs, I Bd. Urkunden und urkundlichen Nachrichten, Braunschweig 1895.
- Bagmihl J.T., Pommersches Wappenbuch, 1–5 Bd., Stettin 1843–1855.
- Boras Z., Pomorze Zachodnie w tysiącleciu, red P. Bartnik, K. Kozłowski, Szczecin 2009.
- Boras Z., Związki Śląska i Pomorza Zachodniego z Polską w XVI wieku, Poznań 1981.
- Der Kreis Rummelsburg, Stettin 1938.
- Historia Pomorza, red. G. Labuda, t. II: Do roku 1815, cz. 3: Pomorze Zachodnie w latach 1648–1815, oprac. Z. Szultka, H. Lesiński, współudz. D. Łukaszewicz, A. Wielopolski, Poznań 2003.
- Historia Słupska, red. S. Gierszewski, Poznań 1981.
- Kallaur K., Szkolnictwo elementarne w powiecie słupskim w drugiej połowie XVIII wieku, w: XII Konferencja Kaszubsko-Pomorska pt. Szkolnictwo i oświata na Pomorzu (XVI–XX w.), red. Z. Romanow, Słupsk 2013.
- Ledebur L. v., Adelslexicon der preussischen Monarchie, 1–3 Bd., Berlin 1856.
- Morre F., Die Swenzonen in Ostpommern. Aufstieg und Herrschaft 1269–1357, „Baltische Studien” 1939, Bd. 41.
- Müller E., Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, II. Teil: Der Regierungsbezirk Köslin. Die reformierten Gemeiden Pommerns. Die Generalsuperintendenten, Stettin 1912.
- Papritz J., Das Handelshaus der Loitz zu Stettin, Danzig und Lüneburg, „Baltische Studien” 1959, Bd. 44.
- Popielas-Szultka B., Początki i lokacje miast na Pomorzu Sławieńsko-Słupskim do połowy XIV wieku, Słupsk 1990.
- Puttkamer E. v., Geschichte des Geschlechts v. Puttkamer, Neustadt a. d. Aisch 1984.
- Spors J., Rola polityczna Święców w końcu XIII i początku XIV wieku, „Roczniki Historyczne” 1980, t. 46.
- Szultka Z., Pałubiccy – burmistrzowie, rajcy i obywatele Słupska końca XVI i pierwszej połowy XVII wieku, „Rocznik Słupski” 1979.
- Szultka Z., Reformy podziału administracyjnego brandenbursko-pruskiej części Pomorza Zachodniego w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku, cz. II, „Zapiski Historyczne” 2000, t. 65, z. 2.
- Szultka Z., Świątynia na Rowokole i jej funkcje, Słupsk 2014.
- Szultka Z., Z badań nad rodowodem i strukturą patrycjatu słupskiego w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII wieku, „Zapiski Historyczne” 1982, t. 47, z. 2.
- Szultka Z., Zmiany w strukturze własności ziemskiej szlachty pruskiej części Pomorza Zachodniego w XVIII i w początkach XIX wieku, w: Szlachta i ziemiaństwo polskie i niemieckie w Prusach i Niemczech w XVIII–XX w. Materiały z sesji naukowej 22–24 X 1993 r. w Szczecinie, red. W. Stępiński, Szczecin 1996.
- Wachowiak B., Konfrontacja zachodnioniemieckiej publikacji wykazów ludności wiejskiej Pomorza Zachodniego z połowy XVII w. z podstawą źródłową, „Zapiski Historyczne” 1969, t. 34, z. 1.
- Zitzewitz W. v., Geschichte der ersten und zweiten Linie des Geschlechts von Zitzewitz (1313–1926), Stettin 1927.




