Dziedzictwo cystersów w zachodniej Polsce. Historia – gospodarka – życie religijne, naukowe i społeczne


ISBN: 978-83-8419-161-3    ISBN (online): 978-83-8419-162-0    ISSN: 0860-2751    OAI    DOI: 10.18276/978-83-8419-162-0
CC BY-SA   Open Access 

Lista wydań / T. (MDXIX) 1445

Rok wydania:2026
Dziedzina:Dziedzina nauk teologicznych
Dyscyplina:nauki teologiczne
Słowa kluczowe: zakon cystersi Łekno/Wągrowiec Ląd Lubiąż Kołbacz Przemęt Paradyż Obra Bierzwnik gospodarka życie religijne życie naukowe i społeczne
Autorzy: Grzegorz Wejman ORCID
Uniwersytet Szczeciński

Informacje

Wersja elektroniczna publikacji dostępna na licencji CC BY-SA 4.0 po 12 miesiącach od daty wprowadzenia do obrotu: wrzesień 2026

Wersję drukowaną publikacji można nabyć w sklepie Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Szczecińskiego: wn.usz.edu.pl/sklep/

Sfinansowano ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa II”

Abstrakt

Zakon cystersów (Sacer Ordo Cisterciensis – SOCist) jest zakonem mniszym i został założony w XI w. we Francji. Oparty na regule św. Benedykta z Nursji miał ogromny wpływ na zmianę oblicza ówczesnej Europy.

Prezentowane w niniejszej monografii konwenty posiadały swoją bogatą historię na przestrzeni wieków XII–XIX. Najstarszym klasztorem było opactwo w Łeknie/Wągrowcu, a potem powstawały kolejne: Ląd, Lubiąż, Kołbacz, Ptowy/Wieleń/Przemęt, Paradyż, Obra i Bierzwnik. Fundatorami omawianych opactw byli ludzie reprezentujący różne stany społeczne: książęta, komes, wojewoda, kasztelan, rycerz, duchowny i margrabiowie brandenburscy.

Cystersi poprzez swoją działalność misyjną, a także bogate życie duchowe, liturgiczne i duszpasterskie z sukcesem oddziaływali religijnie na podległą im ludność. Z biegiem lat stali się także mecenasami sztuki, o czym współcześnie świadczą bogate kompleksy klasztorne, w skład których wchodziły: kościół, klasztor, zabudowania gospodarcze (spichrze, młyny) i ogrody. Cystersi wykazywali także wielką troskę o oświatę. Przede wszystkim zabiegali o rozwój swojego wykształcenia. Studiowali na różnych polskich i europejskich uniwersytetach w: Krakowie, Kolonii, Lipsku, Frankfurcie nad Odrą, Heidelbergu, Rostocku, Paryżu i Wiedniu. Zdobywali również formację intelektualną poprzez studiowanie i nauczanie w kolegium mogilskim. Z klasztorów cysterskich wyszło wielu wybitnych ludzi z najbardziej znanym Jakubem z Paradyża (1380–1464), a godność biskupią w całym kraju piastowało siedmiu cysterskich opatów, w tym dwóch pochodzących z Kołbacza.

Nadto zajmowali się gromadzeniem, kopiowaniem i iluminowaniem ksiąg, np. opactwo w Lądzie posiadało ok. 6 tys. książek, co stawiało ją w rzędzie najbardziej zasobnych bibliotek w Wielkopolsce (XVIII w.), a opactwo w Lubiążu przed sekularyzacją posiadało 9 tys. samych inkunabułów i rękopisów. Cystersi prowadzili także szkoły, chóry i kapele. W Wągrowcu, w tamtejszej szkole uczył się Jakub Wujek, późniejszy jezuita i autor przekładu Biblii na język polski.

Posługa cystersów koncentrowała się także wokół działalności społecznej, głównie poprzez prowadzenie szpitali i przytułków. Nadto w myśl średniowiecznej jedności państwa i Kościoła członkowie zakonów zaangażowali się w życie publiczne, a także polityczne, np. mnisi z Lądu w latach 1768–1770 wspierali konfederatów barskich działających w Wielkopolsce, a mnisi przemęccy w 1794 r. wsparli uczestników Powstania Kościuszkowskiego.

W zakresie działalności agrarnej zasłynęli z samowystarczalności, mieli wszystko co było potrzebne do życia codziennego i służby Bożej. Wielkopolskie opactwo w Lądzie posiadało ponad 52 wsie, śląskie w Lubiążu – 65 wsi i 15 folwarków, a zachodniopomorskie w Kołbaczu – 53 wsie oraz 17 grangii (2368,8 włók) i 16 młynów.

Pierwsi mnisi w Polsce rekrutowali się głównie z Niemiec, Francji, ale także z Danii. Na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu przeważali Niemcy, co z biegiem czasu rodziło coraz większe napięcia. Stąd też w 1580 r. ustanowiono samodzielną Polską Prowincję Cystersów, w skład której weszły opactwa: Wągrowiec, Przemęt, Obra, Paradyż i Ląd. Również bardzo negatywną rolę w dziejach zakonu odegrała komenda, która polegała na nominacjach przez króla na stanowisko opata osób spoza klasztoru, takie działania odbijały się negatywnie na życiu mnichów i sytuacji ekonomicznej konwentów.

Z chwilą wprowadzenie protestantyzmu na Pomorzu Zachodnim upadły dwa konwenty zachodniopomorskie: Kołbacz (1535 r.) i Bierzwnik (1539 r.). W okresie zaborów upadły wszystkie inne konwenty, w roku 1810 – Lubiąż, w 1819 r. – Ląd, w 1834 r. – Paradyż, w 1835 r. – Przemęt, a na przełomie lat 1835/1836 – Wągrowiec i Obra. Prezentowane kompleksy klasztorne – w różnym stanie zachowania – mają dzisiaj różnych właścicieli, zaś posiadłości ziemskie dawnych latyfundiów klasztornych utraciły prawo właścicielskie (własności): Kołbacz, Bierzwnik i Przemęt należą do parafii katolickich, Paradyż do diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, Ląd, Wągrowiec i Obra do zgromadzeń zakonnych, a Lubiąż do wrocławskiej Fundacji Lubiąż.

Dzisiaj cystersi, skupieni w Kongregacji Polskiej Zakonu Cysterskiego pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata, posługują w 4 opactwach, 4 przeoratach i 5 placówkach duszpasterskich.

Bibliografia

1.Źródła archiwalne
2.Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu
3.Sygn. Ms 26, Liber usum ordinis Cisterciensis monasterii Landensis cum Calendario powstały w Altenbergu XIII w.
4.Archiwum Wyższego Seminarium Duchownego w Paradyżu
5.B. Dratwa, Korzenie polskości i wiary. Sanktuaria diecezji gorzowskiej, Konradowo 1980, (mps).
6.Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie
7.perg. 1204.
8.Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
9.IF 401, fol. 216–221v.
10.Źródła drukowane
11.Chronologia Sejmów Polski 1493–1793, zestawił i wstępem poprzedził Władysław Konopczyński, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1948.
12.Codex Diplomaticus Brandeburgensis, Bd. XIX, wyd. Riedel Adolph Friedrich, Berlin 1860, s. 452–453, 453, 454, 504.
13.Codex Pommeraniae Diplomaticus, Bd. I, wyd. K.F.W. Hasselbach i J.G.L. Kosegarten, Greifswald 1862, nr 53, 58, 277, 286, 608.
14.Jan Paweł II, Breve apostolskie Alia inter celebria Poloniae z 16 lipca 1987 r.
15.Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. 1, wyd. I. Zakrzewski, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 1877, nr 18, 66, 126, 129, 130, 131.
16.Missale secundum consuetudinem fratrum ordinis cisterciensis, Strasburg 1486.
17.Monumenta Poloniae Palaeographica,edidit Stanislaus Krzyżanowski, Wydawca: Academiae Litterarum Cracoviensis, Cracoviae 1907, tabularum argumenta X.
18.Pommersches Urkundenbuch, Bd. I, wyd. R. Klempin, Stettin 1868, nr 63, 64, 67, 68, 87, 93, 98, 103–104, 108, 116, 292a–b, 313, 473, 484, 485, 486, 490.
19.Pommersches Urkundenbuch, Bd. II, wyd. R. Prümers, Stettin 1877, s. 485, 604–605.
20.Pommersches Urkundenbuch, Bd. IV, wyd. G. Winter, Stettin 1902–1903, nr 2139, nr 2146, nr 2508.
21.Pommersches Urkundenbuch, Bd. V, wyd. O. Heinemann, Stettin 1903–1905, nr 2816, nr 3133.
22.Pommersches Urkundenbuch, Bd. XI, Köln 1990, nr 6109.
23.Sancti Ottonis Episcopi Babenbergensis Vita Priefligensis, wyd. J. Wikarjak, wstęp i oprac. K. Liman, MPH nowa seria, t. 7, cz. 1, Warszawa: PWN, 1966, III, 1.
24.Statuta Capitulorum Generalium Ordinis Cisterciensis ab anno 1116 ad annum 1786, edidit, J.M. Canivez, Louvain 1933, nr 9, 15, 51.
25.Opracowania
26.Abraham W., Organizacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, Poznań 1962.
27.Babicz M., SDB, Biblioteka w Lądzie w latach 1921–2011, w: J. Nowiński SDB (red.), Salezjanie w Lądzie 1921–2011, Towarzystwo Salezjanie Inspektoria pw. św. Wojciecha, Warszawa–Ląd 2011, s. 126–131.
28.Baciński A., Pielgrzymkowe miejsca Maryjne w diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” (1958), nr 2, s. 170–172.
29.Badach A., Epitafium prymasa Krzysztofa Antoniego Szembeka, konsekratora kościoła w Lądzie, w: J. Nowiński (red.), Lenda novi aevi. Nowożytne zabytki dawnego opactwa w Lądzie – nowe odkrycia, najnowsze badania, Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego, Ląd– Poznań–Warszawa 2019, s. 122–137.
30.Bendziński A., Biblioteki klasztorne w Lądzie – historia i współczesność, „Biblioteka” (1998), 2 (11), s. 35–39.
31.Benyskiewicz K., Władysław Laskonogi wystawcą dokumentów fundacyjnych klasztoru cystersów w Obrze, „Studia Źródłoznawcze”, t. 42 (2004): Materiały, s. 65–78.
32.Brzustowicz G.J., Cystersi z Lasu Świętej Marii i Domena Państwowa w Bierzwniku, 1286– 1945, Wydawca „ASz” – Artur Szuba, Choszczno 2004.
33.Brzustowicz G.J., Działalność publiczna opata bierzwnickiego Antoniego na przełomie XV/XVI wieku, „Nasza Przeszłość” (2016), t. 125, s. 147–163.
34.Brzustowicz G.J., Klasztory cysterskie w Bierzwniku, Pełczycach i Reczu, Oficyna Wydawnicza „Bliżej” w Choszcznie, Choszczno 1995.
35.Chamarczuk M., SDB, Hans Brask (1464–1538) Linköping (Szwecja)–Lenda (Polska), biskup, polityk, nowator, Sztokholm–Ląd na Wartą 2012.
36.Chłopocka H., Powstanie i rozwój wielkiej własności ziemskiej opactwa cystersów w Kołbaczu w XII–XIV wieku, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1953.
37.Chodyński Z., Cystersi w Polsce, w: M. Nowodworski (red.), Encyklopedia kościelna, t. 3, Warszawa 1874, s. 583.
38.Cnotliwy E., Klasztor cystersów w Kołbaczu. Badania archeologiczne w latach 1960–1964 i 1978–1982, „Materiały Zachodniopomorskie” (2011), t. 8, s. 221–239.
39.Cnotliwy E., Stan dotychczasowych badań archeologicznych w obrębie klasztoru cysterskiego w Kołbaczu, w: J. Strzelczyk, Historia i kultura cystersów w dawnej Polsce i ich europejskie związki, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1987, s. 291–303.
40.Danielski W., Ścibor J., Cystersi. Liturgia, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin 1979, kol. 735.
41.Daniluk M., Grangia, w: Encyklopedia Katolicka, t. 6, Lublin 1993, kol. 46–47.
42.Daniluk M., Kiełtyka S., Cystersi, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin 1985, kol. 721–726.
43.Derwich M., Cystersi na Śląsku. Początki. Katalog opactw. Bibliografia, w: Cysterskim szlakiem przez województwo legnickie. Materiały z konferencji, Legnica, Muzeum Okręgowe, Legnica 1995, s. 5–17.
44.Dobosz J., Wyrwa A.M., Działalność gospodarcza cystersów na ziemiach polskich – zarys problemu, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek, J. Dobosz (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 1, Dzieje i kultura męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej od średniowiecza do czasów współczesnych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 189–212.
45.Dobosz J., Dokument fundacyjny klasztoru cystersów, w: A.M. Wyrwa (red.), Studia i materiały do dziejów Pałuk, t. 1, Osadnictwo i architektura w rejonie Łekna we wczesnym średniowieczu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1989, s. 53–83.
46.Dokument fundacyjny Zbyluta dla klasztoru cysterskiego w Łeknie z 1153 roku, wstęp, omówienie i komentarz A.M. Wyrwa, tłum. A. Strzelecka, Wydawca Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy z siedzibą w Dziekanowicach, Poznań–Gniezno 2016.
47.Dziedzic-Król Ł., Rocznik Kołbacki. Przegląd badań, „Przegląd Zachodniopomorski” (1981), z. 1, s. 57–72.
48.Franiak M., Ascetyzm cysterski modelem dobrego przeżycia Wielkiego Postu, „Poszukiwania” 2 (85), Nowogard 2010, s. 14.
49.Franiak M., Dzieje opactwa cystersów w Kołbaczu (1173–1535), Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW Grzegorz Wawoczny, Racibórz 2015.
50.Frieske J., Pierwsza fundacja klasztoru w Przemęcie z r. 1210, „Roczniki Historyczne”, t. 14 (1938), s. 28–47.
51.Gahlbeck Ch., Marienwalde (Bierzwnik), Zisterzienser, w: Brandenburgiches Klosterbuch. Handbuch der Kloster, Stifte Und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, Hrsg. H.D. Heinmann, K. Neitmann, W. Schich, Bd. II, Berlin 2010, s. 873.
52.Gahlbeck Ch., Zisterzienser und Zisterzienserinnen in der Neumark, Verlag A. Spitz, Berlin 2002.
53.Grabowska B., Śmierzchalski-Wachocz D., Paradyż Sanktuarium Matki Bożej Wychowawczyni Powołań Kapłańskich, Paradyskie Studia i Rozprawy, t. 3, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 2022.
54.Guzikowski K., Procesy kolonizacyjne w posiadłościach cystersów z Kołbacza w XII–XIV wieku. Przestrzeń i ludzie, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2014.
55.Hauptman-Fischer E., Kultura muzyczna cystersów w prowincji śląskiej (1651–1810), Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Warszawa 2025.
56.Heyden H., Kirchengeschichte von Pommern, Verlag von Fischer & Schmidt, Stettin 1937.
57.Heyden H., Von den bischöflichen Beamten in Pommern, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, H. 19, (1939), s. 24–38.
58.Hołownia R., Kaczmarek K., Paradyż (Gościkowo), w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 285–298.
59.Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern, t. 1–2, Stettin 1924–25.
60.Jarzewicz J., Rymar E., Kołbacz, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 135–148.
61.Jażdżewski K.K., Lubiąż. Losy i kultura umysłowa śląskiego opactwa cystersów (1163–1642), Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1993.
62.Jurek T., Dokumenty fundacyjne opactwa w Lądzie, „Roczniki Historyczne”, t. 66 (2000), s. 8–11.
63.Jurek T., Obra – opactwo cystersów i jego dobra, w: A. Gąsiorowski (red.), Słownik historyczno- -geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, t. 8, cz. 3, z. 2, Poznań 1995, s. 388–404.
64.Jurkiewicz J.L., Pomorski szlak cystersów, wydanie I, Wydawnictwo „Region”, Gdynia–Pelplin 2006.
65.Kaczmarek K., Lista opatów klasztoru cystersów w Wieleniu–Przemęcie (do roku 1596). Próba rekonstrukcji, w: Scripta minora, t. 2, Poznań 1998, s. 51–68.
66.Kaczmarek K., Cystersi z Pomorza Zachodniego na uniwersytetach średniowiecznej Europy, w: K. Kalita-Skwirzyńska, M. Lewandowska (red.), Dziedzictwo kulturowe cystersów na Pomorzu, Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego, Szczecin 1995, s. 41–49.
67.Kaczmarek K., Kariery zakonne graduałów uniwersyteckich w średniowieczu w Polsce, w: A. Pobóg-Lenartowicz, M. Derwich (red.), Klasztory w kulturze średniowiecznej Polski, Wydawnictwo Święty Krzyż, Opole 1995, s. 83–91.
68.Kaczmarek K., Proces fundacyjny klasztoru cystersów w Wieleniu (1277–ok. 1285), „Nasza Przeszłość”, t. 85, (1996), s. 49–73.
69.Kaczmarek K., Szkoły i studia w polskich klasztorach cysterskich, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek, J. Dobosz (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 1, Dzieje i kultura męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej od średniowiecza do czasów współczesnych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 172–188.
70.Kaczmarek K., Z badań nad studiami uniwersyteckimi polskich cystersów w średniowieczu, „Nasza Przeszłość”, t. 79, (1993), s. 77–88.
71.Kalita-Skwirzyńska K., Kołbacz. Dokumentacja historyczno-konserwatorska wykonana na zlecenie WKZ w Szczecinie, Szczecin 2005.
72.Kantzow T., Pomerania: kronika pomorska z XVI wieku, tł. K. Gołda, przyp. i kom. T. Białecki i E. Rymar, Wydawnictwo Państwowe „Dokument”, t. 1, Szczecin 2005.
73.Karczewska J., Kontakty majątkowe rycerstwa wielkopolskiego z klasztorem cystersów w Paradyżu w XIII wieku, w: J. Karczewska (red.), Opactwo cysterskie w Paradyżu. Jego rola w dziejach i kulturze pogranicza, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra 2004, s. 38–49.
74.Könighaus W.P., Die Zisterzienserabtei Leubus in Schlesien von ihrer Gründung bis zum Ende des 15. Jahrhunderts, Harrassowitz, Wiesbaden 2004.
75.Kostrzański H., Dziedzictwo białych mnichów, Wydawnictwo OO. Cystersów Szczyrzyc, Szczyrzyc 1991.
76.Kostyrko M. i inni (oprac.), Inwentaryzacja krajobrazu kulturowego klasztoru łekieńsko- -wągrowskiego w ramach projektu „Cisterscapes – cysterskie krajobrazy łączące Europę”, Wągrowiec 2020.
77.Kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP w Lubiążu. Historia, stan zachowania, koncepcja rewitalizacji, w: red. A. Kozieł (red.), „Acta Universitatis Wratislaviensis”, 3253, Historia Sztuki, 30, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2010.
78.Krasoń J., Uposażenie klasztoru cystersów w Obrze w wiekach średnich, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauki, Poznań 1950.
79.Krzymuska-Fafius Z., Późnogotycki pentaptyk z kościoła pocysterskiego w Bukowie Morskim fundacji opata Henryka Kresse, „Nasza Przeszłość” t. 83, (1994), s. 473–496.
80.Krzystek A., Teologia na Uniwersytecie Szczecińskim. Początki Wydziału Teologicznego, Wydawnictwo Volumina, Szczecin 2023.
81.Lec Z., Z dziejów i działalności cystersów w Paradyżu w latach 1230/36–1834, w: R. Tomczak (red.), Diecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne Gorzów Wlkp.–Paradyż 1947–1997. Księga Jubileuszowa, Wydawnictwo Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej, Paradyż 1997, s. 13–36.
82.Łuszczkiewicz W., Opactwo cysterskie w Lądzie nad Wartą i jego średniowieczne zabytki sztuki, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce”, t. 3, z. 4, Akademia Umiejętności, Kraków 1887.
83.Łużyniecka E., Architektura klasztorów cysterskich, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2002.
84.Łużyniecka E., Z dziejów budowy dawnego opactwa cysterskiego w Lądzie – najnowsze badania architektoniczne elewacji wschodniej klauzury, „Saeculum Christiana”, t. 27 (2020), nr 1, s. 56–72.
85.Łużyńska E., Wyniki badań architektury średniowiecznych klasztorów cysterskich filiacji lubiąskiej, „Nasza Przeszłość”, t. 83, (1995), s. 411–428.
86.Maciejewski T., Kultura muzyczna cystersów w Polsce od średniowiecza do baroku, „Nasza Przyszłość”, t. 83, (1994), s. 505–512.
87.Małecki A., Studyum nad bullą Onnocentego II z roku 1136, wydaną dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, Czcionkami Drukarni Dziennika Poznańskiego, Poznań 1894.
88.Manteuffel T., Rola cystersów w Polsce w wieku XII, „Przegląd Historyczny” (1950), 41, s. 180–202.
89.Matwiejuk K., Życie liturgiczne w klasztorach cysterskich przed Soborem Watykańskim II, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2009.
90.Morajko K., Charyzmat zakonu Cystersów, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2006.
91.Mrozowski P., Pierwsze świadectwa sztuki nowożytnej w opactwie w Lądzie; płyty nagrobne Jakuba Boturzyńskiego, Zofii Borzewskiej i Jana Wysockiego, w: J. Nowiński (red.), Lenda novi aevi. Nowożytne zabytki dawnego opactwa w Lądzie – nowe odkrycia, najnowsze badania, Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego, Ląd–Poznań–Warszawa 2019, s. 10–27.
92.Nissen von P., Diplomatische Fälschungen der Ciserciener von Himmelstädt Und Marienwalde, Miteilungen des Vereins für Geschichte der Neumark (1892), nr 8, s. 6–61.
93.Nowacki J., Dzieje Archidiecezji Poznańskiej, t. 2, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1964.
94.Nowiński J., Dokumenty średniowiecznej historii cysterskiego opactwa w Lądzie – dzieła sztuki: patena Mieszka III, rozbudowa klasztoru do lat 60. XIV wieku i Oratorium św. Jakuba Apostoła, kielich Kazimierza Wielkiego, stauroteka-pacyfikał, w: J. Nowiński (red.), Lenda vetera et nova. Dawne opactwo w Lądzie – badania i konserwacja 2019–2024, Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego, Ląd–Warszawa 2025, s. 10–43.
95.Nowiński J., Genius Horti w cysterskim opactwie. Ogrody dawnego opactwa w Lądzie na Wartą w świetle XIX-wiecznych źródeł, „Architektura, Czasopismo techniczne”, (2010) z. 13, s. 71–84.
96.Nowiński J., Ląd nad Wartą. Pocysterski zespół klasztorny. Klejnot sztuki Wielkopolski, Warszawa 2007.
97.Nowiński J., Ogrody dawnego założenia cysterskiego w Lądzie nad Warta – historia oraz współczesna koncepcja ich rewaloryzacji i rewitalizacji, „Seminare” (2009), 26, s. 351–374.
98.Nowiński J., SDB (red.), Salezjanie w Lądzie 1921–2011, Towarzystwo Salezjanie Inspektoria pw. św. Wojciecha, Warszawa–Ląd 2011.
99.Okoń M., Kołbacz, w: Encyklopedia Katolicka, t. 9, Lublin 2002, kol. 411.
100.Popielas-Szultka B., Gospodarstwa własne cystersów kołackich od fundacji klasztoru do jego sekularyzacji „Słupskie Prace Humanistyczne” (1986), nr 6, s. 3–36.
101.Popielas-Szultka B., Kalita-Skwirzyńska K., Bukowo, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 34–41.
102.Popielas-Szultka B., Z badań nad dobrami ziemskimi i strukturą społeczno-gospodarczą klasztorów cysterskich księstwa szczecińskiego w dobie sekularyzacji, w: J. Strzelczyk, (red.), Historia i kultura cystersów w dawnej Polsce i ich europejskie związki, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1987, s. 69–84.
103.Prokop R.K., Biskupi zachodniopomorscy (X–XX w.), Koszalin 2003.
104.Przemęt – klasztor cystersów, w: A. Gąsiorowski (red.), Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, t. 8, cz. 3, z. 2, Poznań 1995, s. 842–850.
105.Przybył M., Mieszko III Stary, Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu, Poznań 2002.
106.Pytel M., Uwagi nad przekazem dokumentu fundacyjnego klasztoru cystersów w Lądzie, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 72, (2020), z. 1, s. 121–136.
107.Rospond S., Skorowidz ustalonych nazw miejscowości na Ziemiach Odzyskanych, Instytut Kartograficzny i Wydawniczy „Glob”, Wrocław 1948.
108.Rymar E, Skorygowana lista opatów cystersów z Bierzwnika (1294–1539), „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny” (1997), nr 4, s. 309–313.
109.Rymar E., Jarzewicz J., Mironice, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 251–255.
110.Rymar E., Opactwo cysterskie w Mironicach k. Gorzowa, „Nadwarciański Rocznik Historyczno- Archiwalny” (1995) 2, s. 41–57.
111.Rymar E., Opactwo cystersów bierzwnickich, „Zeszyty Bierzwnickie 1993–1994”, Bierzwnik 1994, s. 7–26.
112.Rymar E., Rodowód Książąt Pomorskich, t. 1–2, Wydawnictwo Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie, Szczecin 1995.
113.Rymar E., Stolpiak B., Świercz T., Bierzwnik, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. II, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 17–33.
114.Rymar R., Biskupi – mnisi – reformatorzy. Studia z dziejów diecezji kamieńskiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2002.
115.Sobczakowie J. i J., Gościkowo-Paradyż, Warszawa 1989.
116.Sobociński J.K., Paradyż – placówka wychowawcza w latach 1834–1952, w: R. Tomczak (red.), Diecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne Gorzów Wlkp.–Paradyż 1947–1997. Księga Jubileuszowa, Wydawnictwo Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej, Paradyż 1997, s. 37–69.
117.Sowa J., OMI, Poznajemy Obrę i jej zabytki. Przewodnik po Obrze, Obra 1997.
118.Stolpiak B., Świercz T., Badania archeologiczne opactwa pocysterskiego w Bierzwniku, woj. gorzowskie, stan 1 w latach 1992–1993, „Zeszyty Bierzwnickie” (1994), s. 27–51.
119.Stolpiak B., Świercz T., Opactwo pocysterskie w Bierzwniku. Badania archeologiczne, „Nasza Przeszłość” (1995), t. 83, s. 455–473.
120.Stoś J., Jakub z Paradyża krytyka scholastyki, w: J. Karczewska (red.), Opactwo cysterskie w Paradyżu. Jego rola w dziejach i kulturze pogranicza, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra 2004, s. 103–110.
121.Strzyżewski W., Paradyż, Dawne opactwo cysterskie, w: B. Świtała, Paradyż, klejnot architektury lubuskiej, Wydawnictwo „Apostolicum”, Ząbki 2001.
122.Swastek J., Opactwo w Paradyżu pod zarządem opatów polskiej narodowości (1558–1776), w: J. Karczewska (red.), Opactwo cysterskie w Paradyżu. Jego rola w dziejach i kulturze pogranicza, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra 2004, s. 63–72.
123.Szultka Z., Spostrzeżenia nad delegalizacją Kościoła katolickiego i likwidacją klasztorów cysterskich na Pomorzu Zachodnim, w: K. Kalita-Skwirzyńska, M. Lewandowska (red.), Dziedzictwo kulturowe cystersów na Pomorzu, Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego, Szczecin 1995.
124.Ślaski K., Zwycięstwo stosunków feudalnych na Pomorzu Zachodnim (1124–1295), w: G. Labuda (red.), Historia Pomorza, t. 1, cz. 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1969, s. 5–167.
125.Śmierzchalski-Wachocz D., Dzieje byłej biblioteki zakonnej w Paradyżu, w: Kościół w Polsce. Dzieje i kultura, t. 4, Lublin 2005, s. 51–64.
126.Trawkowski S., Gospodarka wielkiej własności cysterskiej na Dolnym Śląsku w XIII w., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959.
127.Warmiński T., Urkundliche Geschichte des ehemaligen Cistercienser–Klosters zu Paradies, Meseritz 1886.
128.Wawrzynowicz K., Obra. Zarys dziejów, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy, Wolsztyn 2007.
129.Wąsowicz J., Lądzcy męczennicy. Obóz przejściowy dla duchowieństwa styczeń 1940–październik 1941, WSD Towarzystwa Salezjańskiego w Lądzie, Ląd 2000.
130.Weiss A., Organizacja diecezji lubuskiej w średniowieczu, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1977.
131.Wejman G., Biskup Otton z Bambergu w przestrzeni pomorskiego Kościoła, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2021.
132.Wejman G., Organizacja kościelna Kamienia Pomorskiego w latach 1124–1544, Wydawnictwo Ottonianum, Szczecin 1997.
133.Wetesko L., Średniowieczna architektura i sztuka w kręgu zakony cystersów w Polsce, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek, J. Dobosz (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 1, Dzieje i kultura męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej od średniowiecza do czasów współczesnych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 213–246.
134.Witkowski R., Biblioteki klasztorne opactw cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej. Zarys problematyki i stan badań, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 151–171.
135.Wolnik F., Liturgia śląskich cystersów w średniowieczu, Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2002.
136.Wolnik F., Liturgia w konwencie cysterek w Trzebnicy według ‘Liber Ordinarius’ z 1573 r., w: A.M. Wyrwa, A. Kiełbasa, J. Swastek (red.), Cysterki w dziejach i kulturze ziem polskich, dawnej Rzeczypospolitej i Europy Środkowej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004, s. 191–206.
137.Wyrwa A.M. (wstęp, omówienie i komentarz): Dokument fundacyjny klasztoru cysterskiego w Łeknie z roku 1153, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2003.
138.Wyrwa A.M., Charakter najstarszej zabudowy opactwa w Łeknie w świetle źródeł pisanych i archeologicznych, w: M. Starzyński, D. Tabora CR (red.), Dzieje i Kultura w Polsce 2, Cistercium Mater Nostra. Studia et documenta 5. Architektura i Krajobraz, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, Kraków 2018, s. 43–58, 571–578.
139.Wyrwa A.M., Cystersi polscy i losy ich patrymonium do czasów współczesnych, „Nasza Przeszłość”, t. 83, (1995), s. 13–34.
140.Wyrwa A.M., Klasztor cysterski w Łeknie (poł. XII – kn. XIV wieku). Zarys dziejów, Łekno– Poznań 2003.
141.Wyrwa A.M., Klasztory cysterskie w Łeknie i Wągrowcu, Wydawnictwo PEJZAŻ, Bydgoszcz 2010.
142.Wyrwa A.M., Motywy fundacji i osiedlania się cystersów w Wielkopolsce, w: A.M. Wyrwa (red.), Cisterciana. Studia z dziejów i kultury Zakonu Cysterskiego, Societas Vistulana; Seria Cistercium Mater Nostra. Studia et documenta 4, Towarzystwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków–Poznań 2017, s. 245–272.
143.Wyrwa A. M., Obra, w: A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 256–267.
144.Wyrwa A.M., Opactwa cysterskie na Pomorzu. Zarys dziejów i kultury, Patria Polonorum Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1999.
145.Wyrwa A.M., Opactwo cysterskie w Lądzie nad Wartą. Zarys historii budowy, stan badań archeologiczno-architektonicznych i wstępne sondażowe badania wykopaliskowe w 2006 roku (stan. L9 – wirydarz), „Fontes Archaelogigi Posnanienses”, Vol. 44, Muzeum Archeologiczne, Poznań 2008, s. 34–55.
146.Wyrwa A.M., Podróże cystersów oraz idea, organizacja i promocja szlaku cysterskiego w Polsce, „Studia Periegetica”, t. 2, (2008), s. 87–129.
147.Wyrwa A.M., Procesy fundacyjne wielkopolskich klasztorów cysterskich linii altenberskiej. Łekno, Ląd, Obra, Instytut Historii UAM, Poznań 1995.
148.Wyrwa A.M., Uwagi o przyczynach translokacji wielkopolskich klasztorów cysterskich w XIV– XV wieku, w: Mente et litteris, Poznań 1984, s. 241–242.
149.Wyrwa A.M., Zakon cystersów i jego klasztor w Lądzie. Wybrane problemy z dziejów, w: M. Brzostowicz, H. Mizerska, J. Wrzesiński (red.), Ląd nad Wartą. Dziedzictwo kultury słowiańskiej i cystersów, Drukarnia Wydawnicza „Trans Druk” Konin, Poznań–Ląd 2005, s. 61–102.
150.Wyrzykowska M., Koncepcja rewitalizacji i aktywizacji turystycznej pocysterskiego zespołu klasztornego w Lubiążu w kontekście teorii interpretacji dziedzictwa Freemana Tildena, „Turystyka Kulturowa” (2020), nr 3 (114) maj–czerwiec, s. 195–213.
151.Zając P., Dorobek kulturalny cystersów obrzańskich przy końcu XVIII w. oraz cysterskie archiwalia, rękopisy i druki zachowane w klasztorze w Obrze, „Ecclesia, Studia z Dziejów Wielkopolski”, t. 7, (2012), s. 83–104.
152.Zając P., Kasata klasztoru cystersów i pierwsze lata duszpasterstwa diecezjalnego w Obrze (1835–1840), „Ecclesia, Studia z Dziejów Wielkopolski”, t. 6, (2011), s. 143–174. Zawadzka J., Proces fundowania opactw cysterskich w XII i XIII wieku, Roczniki Humanistyczne 7 (1958), z. 2, s. 121–150.
153.Zespół klasztorny w Lądzie nad Wartą, Łódź 2003.
154.Strony internetowe
155.Zbylut z Pałuk (?1153), w: https://platforma.bk.pan.pl/pl/indexes?highlight=Zbylut+z+ Pałuk+%28%3F-1153%29&page=15818&q%5Bindex_ids%5D%5B%5D=12 [dostęp: 3.03.2026].
156.Kongregacje, w: https://www.ocist.net/hope/index.php/pl/extensions-6/elenco-congregazioni/ congregazionegertrude-pl [dostęp: 3.03.2026].
157.Lecna, w: https://pl.wikisource.org/wiki/Bulla_gnieźnieńska [dostęp: 21.11.2025].
158.Vol. Leg. I, f. 521, zob.: Z. Gloger, Opaci i opactwa, „Encyklopedia staropolska”, t. 3, w: https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Opaci_i_opactwa [dostęp: 7.03.2026].