Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny


ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-06
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Liste der Ausgaben / t. 24, 2025
Płaksa i Wesołowski. Uwagi o sposobach przedstawiania stanów psychicznych w sztuce na marginesie „portretu” aktora Alojzego Fortunata Żółkowskiego

Autoren: Anna Grochala ORCID
Muzeum Narodowe w Warszawie
Schlüsselbegriffe: Żółkowski Alojzy Fortunat mimika Jean qui rit Jean qui pleure
Veröffentlichungsdatum der gesamten Ausgabe:2026-02
Seitenanzahl:18 (85-102)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

W Muzeum Narodowym w Warszawie znajdują się dwa obrazy przedstawiające śmiejącego się młodzieńca, uważane za portrety polskiego aktora Alojzego Fortunata Żółkowskiego (1777–1822). Taki sam portret, zatytułowany Alojzy Żółkowski (Ojciec) jako „Komedia”, oraz pendant do niego – portret płaczącego starca, zatytułowany Wojciech Bogusławski jako „Tragedia”, posiada Muzeum Starego Teatru w Krakowie. Analiza wizerunków i zgromadzony materiał porównawczy wykazały, że pierwowzorami portretów były obrazy z lat 1808–1810 autorstwa francuskiego artysty Louis Léopolda Boilly’ego (1761–1845): Jean qui rit (autoportret malarza) i Jean qui pleure (portret ojca malarza). Omówione portrety, pokazujące dwa odmienne stany psychiczne: radość i smutek, wpisują się w tradycję obrazowania w sztukach plastycznych uczuć poprzez pozę, gest i wyraz twarzy. Do stworzenia typów charakterologicznych i ikonograficznych przyczynił się rozwój teorii artystycznej (m.in. akademicka teoria Charles’a Le Bruna, fizjonomika, sztuka aktorska). Określeniu przedstawionej na portretach postaci jako Żółkowskiego sprzyjać mogła sława komika i grane przez niego role oraz znajomość teatralnych zasad mimicznej gry scenicznej, której nauczał m.in. Wojciech Bogusławski.
herunterladen

Artikeldatei

Bibliographie

1.Bachórz Józef. „Karta z dziejów zdrowego rozsądku, czyli o fizjonomice w literaturze”. Teksty, 2 (1976), 86–105.
2.Belting Hans. Faces. Historia twarzy, przełożył Tadeusz Zatorski. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2015.
3.Białostocki Jan. „Charakter. Pojęcie i termin w teorii i historii sztuki”. W: tegoż, O dawnej sztuce, jej teorii i historii, red. Maria Poprzęcka, Antoni Ziemba, Sergiusz Michalski. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2009, 37–70.
4.Białynicka-Birula Joanna. „Piwarski Jan Feliks”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 7, red. Urszula Makowska. Warszawa: IS PAN, 2003, 247–256.
5.Bogusławski Wojciech. Mimika, opracowali Jacek Lipiński i Tadeusz Sivert. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965.
6.Boilly 1761–1845. Un Grand Peintre Français de la Révolution à la Restauration, katalog wystawy, Musée des Beaux-Arts de Lille, 23 Octobre 1988 – 9 Janvier 1989.
7.„Boilly. Rétrospective au palais des Beaux-Arts de Lille”. Dossier de L’Art, 190 (2011), 2–73.
8.Bréton Étienne, Zuber Pascal, assistés par Annie Yacob. Louis-Léopold Boilly 1761–1845. Le peintre de la société parisienne de Louis XVI à Louis-Philippe, vol. I–II. Paris: Arthena, 2019.
9.Bréton Étienne, Le Dan Élodie, „Boilly et l’estampe”. W: Bréton Étienne, Zuber Pascal, assistés par Annie Yacob. Louis-Léopold Boilly 1761–1845. Le peintre de la société parisienne de Louis XVI à Louis-Philippe, vol. I. Paris: Arthena, 2019, 308–315.
10.Courtine Jean-Jacques, Haroche Claudine. Historia twarzy. Wyrażanie i ukrywanie emocji od XVI do początku XIX wieku, przełożył Tomasz Swoboda. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2007.
11.Dmuszewski Ludwik Adam. Płaksa i Wesołowski. Komedyio-opera w I. akcie. Naśladowana z francuzkiego. Grana pierwszy raz na Teatrze Narodowym warszawskim w marcu 1818 [sic!]. W: tegoż, Dzieła dramatyczne, t. 3. Wrocław: u Wilhelma Bogumiła Korna, 1821, 31–78.
12.Hryszko Barbara. „Malarska narracja w świetle teorii francuskiej sztuki akademickiej. Antecedencje wolności artystycznej”. Rocznik Historii Sztuki, 39 (2014), 61–72.
13.Jarzewicz Maciej. Sztuka i wizualizacja naukowa. Ilustracje do „Fragmentów fizjonomicznych” Johanna Caspara Lavatera. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2013.
14.Lipiński Jacek. „Eugeniusz Szwankowski, Alojzy Żółkowski (Ojciec), Warszawa 1956, Państwowy Instytut Wydawniczy” [recenzja]. Pamiętnik Literacki, 4 (1956), 672–680.
15.Lipiński Jacek. „O grze aktorów polskich w XVIII wieku”. W: Teatr Narodowy w dobie Oświecenia. Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, red. Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN, 1967, 237–246.
16.Louis Boilly 1761–1845, katalog wystawy, Musée Marmottan – Paris, 3 mai – 30 juin 1984.
17.Louis-Léopold Boilly. Chroniques parisiennes, katalog wystawy, sous la direction d’Annick Lemoine, Paris: Paris Musées, Musée Cognacq-Jay, 2022.
18.Poprzęcka Maria. „I ciągle widzę ich twarze…”. W: Sztuka i historia. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Kraków, listopad 1988. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, 111–132.
19.Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów 1815–1819. Opracował i wstępem opatrzył Jacek Lipiński. Wrocław: Zakład im. Ossolińskich, 1956.
20.Siegfried Susan L. The Art of Louis-Leopold Boilly. Modern Life in Napoleonic France. Yale University Press New Haven and London, in association with Kimbell Art Museum, Forth Worth and National Gallery of Art, Washington, 1995.
21.Simon Ludwik. „Do źródeł twórczości dramatycznej L.A. Dmuszewskiego”, Pamiętnik Literacki, 26 (1929), 392–396.
22.Sivert Tadeusz. „Nad tekstem „Mimiki” Wojciecha Bogusławskiego”. W: Teatr Narodowy w dobie Oświecenia. Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, red. Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN, 1967, 227–236.
23.Szwankowski Eugeniusz. „Podobizny aktorów warszawskiego Teatru Narodowego”, Pamiętnik Teatralny, R. XVII, 2 (1968), 244–246.
24.Szwankowski Eugeniusz. Alojzy Żółkowski (Ojciec). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1956.
25.Wieczorkowski Władysław. „Pan Piwarski”, Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych, 3 (1856), 2.
26.„Żółkowski, Ziółkowski, Fortunat Alojzy Gonzaga”. W: Słownik biograficzny teatru polskiego 1765–1965. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, 865–866.