Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny


ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-21
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Liste der Ausgaben / t. 24, 2025
Słownictwo psychologiczne opatrzone parakwalifikatorem poprawnościowym w Słowniku warszawskim

Autoren: Joanna Rychter ORCID
Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim
Schlüsselbegriffe: słownictwo psychologiczne parakwalifikator Słownik warszawski
Veröffentlichungsdatum der gesamten Ausgabe:2026-02
Seitenanzahl:17 (327-343)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

Celem artykułu jest wieloaspektowa charakterystyka słownictwa psychologicznego, które redaktorzy Słownika warszawskiego na początku XX wieku opatrzyli wykrzyknikiem (parakwalifikatorem poprawnościowym „nie używać”), w tym wskazanie możliwych przyczyn tej kwalifikacji. Analiza formalna wykazała, iż najliczniejsza jest grupa wyrazów nieakceptowanych przez normę leksykalną, zaś pozostałe są zdecydowanie mniej liczne, np. nieaprobowane przez normę fonetyczną czy ortograficzną. W badanej próbie brak leksemów nieaprobowanych przez normę fleksyjną. O zanegowaniu tych wyrazów przez źródło normatywne zadecydowały czynniki historycznojęzykowe (wycofywanie wyrazów przestarzałych, tworzenie neologizmów, usuwanie elementów redundantnych) oraz zewnątrzjęzykowe (purystyczna polityka językowa, galomania, wpływ języków zaborców oraz rozwój nauki i techniki). Pomimo rozstrzygnięć redaktorów SW z 72 leksemów opatrzonych wykrzyknikiem do dziś przetrwało 17 leksemów (10 odnotowanych przez WSJP – emocjonować, emocjonować się, somnambulik, somnambuliczny, zbulwersować, nonszalancja książk., degrengolada książk. i 10 przez Adriannę Seniów astenia, dypsomania, noktambulizm, parestezja, prostracja, senorium, splen, z czego 3 erotoman, splin, somnambulizm med. psych. odnotowały oba źródła).
herunterladen

Artikeldatei

Bibliographie

1.Amszejewicz Michał. Dykcjonarz zawierający wyrazy i wyrażenia z obcych języków polskiemu przyswojone, a mianowicie: w umiejętnościach, sztukach, tudzież w stylu prawniczym, administracyjnym, gazeciarskim, naukowo-filozoficznym, literackim i w potocznej mowie używane, Do użytku powszechnego ułożony staraniem i pracą, Warszawa: Drukarnia Alexandra Gins, 1859.
2.Bajerowa Irena. Polski język ogólny XIX wieku. Stan i ewolucja, t. I, Ortografia, fonologia z fonetyką, morfonologia, Katowice: Uniwersytet Śląski, 1986.
3.Bańko Mirosław, Krajewska Maria, Sobol Elżbieta (red.). Słownik języka polskiego. Suplement, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.
4.Bańkowski Andrzej. Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.
5.Białoskórska Mirosława. „Zanikanie leksemów pochodzenia prasłowiańskiego w historii języka polskiego”. Prace Slawistyczne: Leksyka słowiańska na warsztacie językoznawcy, 105 (1997), 7-23.
6.Biliński Jan. Błędy językowe. Katowice-Poznań-Tuchola Pom.: Wydawnictwo Spółki Pedagogicznej, 1922.
7.Bliziński Józef. Barbaryzmy i dziwolągi językowe. Kraków: G. Gebethner i spółka, 1888.
8.Doroszewski Witold. „Uwagi i wyjaśnienia wstępne”. W: Słownik języka polskiego, red. Witold Doroszewski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, I, XVI.
9.Doroszewski Witold (red.). Słownik języka polskiego, t. I-IX. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958.
10.Gawroński Andrzej. O błędach językowych. Warszawa-Kraków-Poznań-Lublin-Łódź: Gebethner i Wolff, 1921.
11.Handke Kwiryna. „Pojęcie i termin «archaizm» na tle zawartości polskich leksykonów”. W: Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny, red. Mirosława Białoskórska. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 1999, V, 9-20.
12.https://korpus19.nlp.ipipan.waw.pl/query_corpus/.
13.Karłowicz Jan, Kryński Antoni, Niedźwiedzki Władysław (red.). Słownik języka polskiego, t. I-VIII. Warszawa: Drukarnia E. Lubowskiego i s-ki, 1900-1927.
14.Karłowicz Jan. „Przyczynki do projektu wielkiego słownika”, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzenia Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności. IV (1876), XXXVIII.
15.Krasnowolski Antoni. Najpospolitsze błędy językowe zdarzające się w mowie i w piśmie polskim. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1903.
16.Lam Stanisław. Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych Trzaski, Everta i Michalskiego. Warszawa: Księgarnia Wydawnicza Trzaski, Everta i Michalskiego, 1939.
17.Linde Samuel Bogumił. Słownik języka polskiego. t. I-VI, Lwów: Drukarnia Zakładu Ossolińskich, 1854-1860.
18.Łempicka Zofia. „Prohibita w Słowniku warszawskim”. Poradnik Językowy, 5 (1958), 203-208.
19.Łętowski Aleksander. Błędy nasze. Rzecz o czystości języka polskiego na Litwie. Wilno: Druk Józefa Zawadzkiego w Wilnie, 1915.
20.Majdak Magdalena. Słownik warszawski: koncepcja – realizacja – recepcja. Warszawa: Wydawnictwo Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.
21.Mariak Leonarda. „Wyrazy kwalifikowane jako «mało używane» w Słowniku warszawskim”. Slavia Occidentalis, 48-49 (1991-92), 145-157.
22.Mortkowicz Jakób. Słowniczek wyrazów obcych. Kraków: nakładem Jakóba Mortkowicza, 1907.
23.Niedźwiedzki Władysław. Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie. Poznań-Lublin-Łódź-Wilno: Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1917.
24.Potocki Józef K. „O terminologii psychologicznej”. Przegląd Filozoficzny, 1 (1897-1898), 31-52.
25.Seniów Adrianna. Słownictwo psychologiczne we współczesnej polszczyźnie ogólnej. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2017.
26.Skobel Fryderyk Kazimierz. „O zepsuciu języka polskiego w dziennikach i mowie potocznej osobliwie w Galicji”, Roczniki Ces. Król. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, poczet III, XVIII (ogólnego zbioru XLI) (1870), 261-353.
27.Skobel Fryderyk Kazimierz. O skażeniu języka polskiego w dziennikach i innych pismach, osobliwie w Galicji, poczet 1 Kraków 1872, poczet 2 Kraków 1874, poczet 3. Kraków: Drukarnia Akademicka pod zarządem K. Mańkowskiego, 1877.
28.Sobol Elżbieta. Słownik wyrazów obcych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1996.
29.Szczaus Agnieszka. Leksyka specjalistyczna w Informacyi matematycznej Wojciecha Bystrzonowskiego z 1749 roku na tle polszczyzny XVIII wieku. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2013.
30.Szczerbowicz-Wieczór Ludomir Ludwik. O skażeniu obecnem języka polskiego w prasie. Płock: nakładem Izydora Wassermana Księgarza, 1881.
31.Szymczak Mieczysław. Słownik języka polskiego, I-III, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983-85.
32.Walicki Aleksander. Błędy nasze w mowie i piśmie ku szkodzie języka polskiego popełnione przez prowincjonalizmy, wyd. 3. Kraków-Warszawa: nakładem Gebethnera i Wolffa, 1886.
33.Zdanowicz Aleksander, Szyszko Michał, Filipowicz January i in. Słownik języka polskiego, t. I-II, Wilno: Maurycy Orgelbrand, 1861.
34.Żmigrodzki Piotr (red.). Wielki słownik języka polskiego, https://wsjp.pl/.