Analiza i Egzystencja


ISSN: 1734-9923    eISSN: 2300-7621    OAI    DOI: 10.18276/aie.2025.70-05
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ  DOAJ

Lista wydań / 70 (2025)
The Countertextual Peripeteias of the Contemporary Humanities as a Political Challenge
(Kontrtekstualne zwroty i powroty w humanistyce współczesnej jako wyzwanie polityczne)

Autorzy: Daniel Sobota ORCID
Instytut Filozofii i Socjologii PAN
Słowa kluczowe: współczesne nauki humanistyczne zwrot tekstualizm humanizm performans uniwersytet
Data publikacji całości:2025-06-02
Liczba stron:33 (111-143)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstrakt

Celem artykułu jest próba filozoficznego rozpoznania sensu zmian, jakie dokonują się we współczesnej humanistyce od kilkudziesięciu lat, a także ich konsekwencji politycznych i instytucjonalnych. Przedmiotem analizy nie są wszystkie zwroty (turns) w humanistyce, a jedynie te, które bezpośrednio lub pośrednio kwestionują prymat pisma i umiejętności czytania i pisania jako kluczowych środków otwierających dostęp do zrozumienia tego, czym jest człowiek. W pierwszej części omawiam filozoficzne znaczenie metakategorii „zwrot” i „powrót” we współczesnej humanistyce. W drugiej części przedstawiam pokrótce kilka zwrotów kwestionujących tradycyjny sens nauk humanistycznych, rozumianych jako studia humaniora. Oprócz zwrotu oralnego biorę pod uwagę zwrot retoryczny, performatywny, pamięciowy, ludyczny, somatyczny, medialny, afektywny i postkolonialny. W ostatniej części zajmuję się badaniami nad konsekwencjami instytucjonalnymi podającymi w wątpliwość prymat pisarstwa w humanistyce. Stawiam pytanie o uniwersytet i próbuję na nie odpowiedzieć, odwołując się do Turnerowskiej koncepcji communitas.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Arendt, H. (1998). The human condition. The University of Chicago Press.
2.Arbiszewska, P. (2010). Stereotyp zwrotu, inflacja przełomów we współczesnej humanistyce. In J. Kowalewski, & W. Piasek (Eds.), „Zwroty” badawcze w humanistyce. Konteksty poznawcze, kulturowe i społeczno-instytucjonalne (pp. 45–61). Instytut Filozofii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
3.Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
4.Austin, J. L. (1975). How to do things with words: The William James lectures delivered at Harvard University in 1955. Oxford University Press.
5.Bergmann, G. (1952). Two types of linguistic philosophy. The Review of Metaphysics, 5 (3), 417–438.
6.Boisard, M. (1987). Humanism in Islam. American Trust Publications.
7.Borowski, A. (2009). Humanizm jako przedmiot współczesnej humanistyki. In A. Borowski (Ed.), Humanizm. Historie pojęcia (pp. 101–148). Neriton.
8.Bourdieu, P., & Passeron, J.-C. (1977). Reproduction in education, society and culture (R. Nice, Trans.). Sage Publications. (Original work published 1970)
9.Burke, P. (1998). The European Renaissance: Centers and peripheries. Blackwell Publishers.
10.Carlson, M. (2018). Performance: A critical introduction. Routledge.
11.Clough, P. T., & Halley, J. (Eds.). (2007). The affective turn: Theorizing the social. Duke University Press.
12.Derrida, J. (2002). The future of the profession or the university without condition (thanks to the “Humanities,” what could take place tomorrow). In T. Cohen (Ed.), Jacques Derrida and the humanities: A critical reader (pp. 24–57). Cambridge University Press.
13.Domańska, E. (2007). „Zwrot performatywny” we współczesnej humanistyce. Teksty Drugie, 5, 48–61.
14.Domańska, E. (2008). Problem rzeczy we współczesnej archeologii. In J. Kowalewski, W. Piasek, & M. Śliwa (Eds.), Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności (pp. 27–60). Instytut Filozofii UWM.
15.Dybel, P. (2010). Wiek XX. Czy kryzys idei humanitas? In A. Nowicka-Jeżowska, (Ed.), Humanitas. Projekty antropologii humanistycznej. Część druga: Inspiracje filozoficzne projektów antropologicznych. Neriton.
16.Eleojo, E. F. (2014). Africans and African humanism: What prospects? American International Journal of Contemporary Research, 4 (1), 297–308.
17.Gandhi, L. (2019). Postcolonial theory. A critical introduction. Columbia University Press.
18.Gellius, A. (1927). The Attic nights (J. C. Rolfe, Trans. & Ed.). William Heinemann Ltd. Retrieved August 25, 2024, http://www.perseus.tufts.edu/hopper/t?doc =Perseus:text:2007.01.0072:book=13:chapter=17&highlight=eruditionem
19.Goddy, J. (1986). The logic of writing and the organization of society (Studies in literacy, the family, culture and the state). Cambridge University Press.
20.Habermas, J. (1989). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society. The MIT Press.
21.Halbwachs, M. (1980). The collective memory. Harper & Row Colophon Books.
22.Havelock, E. A. (1963). Preface to Plato. Harvard University Press.
23.Havelock, E. A. (1986). The muse learns to write: Reflections on orality and literacy from antiquity to the present. The Yale University Press.
24.Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie, & E. Robinson, Trans.). Blackwell Publishers (Original work published 1927)
25.Heidegger, M. (1977). Basic writings from “Being and time” (1927) to “The task of thinking” (1964). Harper & Row.
26.Hopkins, D., et al. (2009). Theorizing emotions: Sociological explorations and applications. Campus Verlag.
27.Kędzierzawski, W. (2014). Zwrot ku rzeczom: nowy status kultury materialnej we współczesnej humanistyce. In K. Łeńska-Bąk, & M. Sztandara (Eds.), Głód: skojarzenia, metafory, refleksje, Stromata Anthropologica 9. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
28.Kliszcz, A. (2009). Homo–humanista–humanizm. Humanizm w źródłach słownikowych, In A. Borowski (Ed.), Humanizm. Historie pojęcia. Neriton.
29.Kristeller, P. O. (1985). Humanizm ischolastyka w renesansie włoskim. In P. O. Kristeller, Humanizm i filozofia. Cztery studia (G. Błachowicz, L. Szczucki, & M. Szymański, Trans.). IFiS PAN. (Original work published 1965)
30.Kowalewski, J., & Piasek, W. (Eds.). (2010). „Zwroty” badawcze w humanistyce. Konteksty poznawcze, kulturowe, społeczno-instytucjonalne. Instytut Filozofii UWM.
31.Latour, B. (2004). Why has critique run out of steam? From matters of fact to matters of concern. Critical Inquiry, 30 (2), 225–248. https://doi.org/10.1086/421123 Loomba, A. (1998). Colonialism/Postcolonialism. Routledge.
32.Lemmings, D., & Brooks, A. (2014). Emotions and social change: Historical and sociological perspectives. Routledge.
33.Lord, A. B. (1960). The singer of tales. Harvard University Press.
34.Łempicki, S. (1938). Renesans i humanizm w Polsce. Nakład i Własność K.S.Jakubowskiego.
35.Majewski, P. (2006). Wstęp do wydania polskiego. In E. A. Havelock, Muza uczy się pisać. Rozważania o oralności i piśmienności w kulturze Zachodu (P. Majewski, Trans.). Wydawnictwo UW. (Original work published 1986)
36.Manguel, A. (1997). A history of reading. Penguin Books.
37.Markowski, M. P. (2013). Polityka wrażliwości. Wprowadzenie do humanistyki. Universitas.
38.Massumi, B. (1995). The autonomy of affect. Cultural Critique, 31, 83–109.
39.Meyer, M., Carrilho, M. M., & Timmermans, B. (2010). Historia retoryki od Greków do dziś (Z. Baran, Trans.). Aletheia. (Original work published 1999)
40.Nadkarni, M. V. (2014). Humanism in Hinduism. In Ethics for our times: Essays in Gandhian perspective (pp. 199–210). Oxford University Press India. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198073864.003.0009
41.Nora, P. (2001). Czas pamięci (W. Dłuski, Trans.). Res Publica Nowa, 7, 37–43. (Original work published 1984)
42.Ong, W. (2005). Orality and literacy: The technologizing of the word. Routledge.
43.Osterhammel, J. (2006). Über die Periodisierung der neueren Geschichte. Berlin- -Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, Berichte und Abhandlungen, 10, 45–64.
44.Parry, M. (1971). The making of Homeric verse: The collected papers of Milman Parry (A. Parry, Ed.). Clarendon Press.
45.Pomian, K. (2014). Porządek czasu (T. Stróżyński, Trans.). Słowo/obraz terytoria. (Original work published 1984)
46.Pot, J. H. J. van der (1999). Sinndeutung und Periodisierung der Geschichte: eine systematische Übersicht der Theorien und Auffassungen. Brill.
47.Readings, B. (1996). The university in ruins. Harvard University Press.
48.Rancière, J. (2010). Dissensus: On politics and aesthetics (S. Corcoran, Trans.). London-New York: Continuum. (Original work published 1995)
49.Rorty, R. M. (Ed.). (1967). The linguistic turn: Essays in philosophical method. The University of Chicago Press.
50.Rusinek, M. (2001). Powrót, zwrot i różnica w myśleniu o retoryce. Teksty Drugie, 2, 168–189. https://rcin.org.pl/Content/57676/WA248_71450_P-I-2524_rusinek- -powrot_o.pdf
51.Said, E. W. (1979). Orientalism. Vintage Books.
52.Schechner, R. (2013). Performance studies: An introduction. Routledge.
53.Sloterdijk, P. (2009). Rules for the human zoo: A response to the “human letter.” Environment and Planning D: Society and Space, 27 (1), 12–28. https://doi.org/ 10.1068/dst3
54.Tatarkiewicz, W. (2012). Dzieje sześciu pojęć. PWN.
55.Turner, V. (1974). Liminal to liminoid, in play, flow, and ritual: An essay in comparative symbology. Rice Institute Pamphlet – Rice University Studies, 60, 3.
56.Turner, V. (2008). The ritual process: Structure and anti-structure. Aldine Transaction.
57.Warburg, A. (2000). Gesammelte Schriften (Studienausgabe). Vol. 2.1: Der Bilderatlas MNEMOSYNE. M. Warnke, & C. Brink (Eds.). Akademie-Verlag.
58.Wilson, W.A. (1988). The deeper necessity: Folklore and the humanities. The Journal of American Folklore, 101 (400), 156–167.
59.Winter, J. (2007). The generation of memory: Reflections on the “memory boom” in contemporary historical studies. Archives & Social Studies: A Journal of Interdisciplinary Research, 1, 363–397.