Analiza i Egzystencja


ISSN: 1734-9923     eISSN: 2300-7621    OAI    DOI: 10.18276/aie.2025.72-06
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ  DOAJ

Lista wydań / 72 (2025)
Etyka w szkole. Przekaz norm czy refleksja krytyczna?

Autorzy: Jacek Moroz ORCID
Uniwersytet Szczeciński

Dominika Gruntkowska ORCID
Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Tomasz Leś ORCID
Uniwersytet Jagielloński

Dariusz Zienkiewicz
Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie
Słowa kluczowe: Słowa kluczowe: nauczanie etyki normatywność myślenie krytyczne podstawa programowa dydaktyka filozofii.
Data publikacji całości:2025
Liczba stron:28 (135-162)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstrakt

W artykule analizujemy zagadnienie nauczania etyki w polskim systemie edukacyjnym z perspektywy filozoficzno-edukacyjnej. Wskazujemy na problematyczność rozumienia nauczania tego przedmiotu zawartej w podstawie programowej dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Zakłada się w nich zarówno konieczność internalizacji określonych wartości, jak i rozwijania myślenia krytycznego, co rodzi filozoficzne i dydaktyczne trudności. Zwracamy uwagę na konsekwencje traktowania etyki przede wszystkim jako przedmiotu o funkcji wychowawczej (w ramach której krytyczne myślenie jest w dużym stopniu pozorowane), zamiast jako przestrzeni do filozoficznej, z wykorzystaniem badań interdyscyplinarnych, refleksji nad moralnością. W toku analizy podkreślamy ograniczenia wynikające z obowiązującego modelu nauczania oraz zaproponowano takie ujęcie etyki szkolnej, w którym akcent z wychowania i kształtowania określonych postaw moralnych przeniesiono na (a) autonomiczność podmiotu edukacji w wyborze przekonań normatywnych poprzez rozwijanie krytycznego myślenia oraz na (b) uwzględnienie aktualnych ustaleń naukowych dotyczących moralności.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Abrami, P.C., Bernard, R.M., Borokhovski, E., Wade, A., Surkes, M.A., Tamim, R., Zhang, D. (2008). Instructional Interventions Affecting Critical Thinking Skills and Dispositions: A Stage 1 Meta-Analysis. Review of Educational Research, 78 (4), 1102–1134.
2.Abrami, P.C. i in. (2015). Strategies for Teaching Students to Think Critically: A Meta-Analysis. Review of Educational Research, 85 (2), 275–314.
3.Batdı, V., Elaldı, Ş., Özçelik, C., Semerci, N., Özkaya, Ö.M. (2024). Evaluation of the effectiveness of critical thinking training on critical thinking skills and academic achievement by using mixed-meta method. Review of Education, 12 (3).
4.Buchanan, A., Powell, R. (2018). The Evolution of Moral Progress: A Biocultural Theory. New York: Oxford University Press.
5.Churchland, P. (2013). Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności. Kraków: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
6.Clark, A.-M. i in. (2003). Collaborative Reasoning: Expanding Ways for Children to Talk and Think in School. Educational Psychology Review, 15 (2), 181–198.
7.De Dreu C., Greer L., Handgraaf M., Shalvi S., Van Kleef G., Baas M., Ten Velden F., Van Dijk E., Feith S. (2010). The Neuropeptide Oxytocin Regulates Parochial Altruism in Intergroup Conflict Among Humans. Science, 328, 1408–1411.
8.De Waal, F. (2019a). Ostatni uścisk mamy. Emocje zwierząt i co one mówią o nas samych, Kraków: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
9.De Waal, F. (2019b). Wiek empatii. Jak natura uczy nas życzliwości, Kraków: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
10.Dz.U. poz. 996: Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, zał. 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996.
11.Dz.U. poz. 996, zał. 1: Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej.
12.Dz.U. poz. 1019: Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego i technikum, zał. 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id= WDU20240001019.
13.Dz.U. poz. 1019, zał. 1: Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia.
14.Ennis, R. (2018). Critical thinking across the curriculum: A vision. Topoi, 37 (1), 165–184.
15.Fleck, L. (1986). Powstanie i rozwój faktu naukowego, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie.
16.Fosnot, C.T. (2005). Constructivism revisited: implications and reflections. The Constructivist, 1 (16). http://users.otenet.gr/~dimigo/files/fosnot.pdf.
17.Gazzaniga, M. (2005). The Ethical Brain, New York: Dana Press.
18.Glasersfeld, E. von (1995). Radical Constructivism – A Way of Knowing and Learning. London–Washington: The Falmer Press.
19.Glasersfeld, E. von (2001). Radical constructivism and teaching. Perspectives, 2 (31), 191–204. Pobrane z: https://www.univie.ac.at/constructivism/EvG/ papers/244.2.pdf.
20.Glasersfeld, E. von (2007). Key Works in Radical Constructivism, Rotterdam–Taipei: Sense Publishers.
21.Haynes, J., Sakai, K., Rees, G., Gilbert, S., Frith, Ch., Passingham, R. (2007). Reading Hidden Intentions in the Human Brain. Current Biology, 17, 323–328.
22.Hitchcock, D. (2017). Critical Thinking as an Educational Ideal. W: On Reasoning and Argument, Cham: Springer International Publishing (s. 477–497). http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-53562-3_30.
23.Hurlemann, R., Patin, A., Onur, O., Cohen, M., Baumgartner, T., Metzler, S., Dziobek, I., Gallinat, J., Wagner, M., Maier, W., Kendrick, K. (2010). Oxytocin Enhances Amygdala-Dependent, Socially Reinforced Learning and Emotional Empathy in Humans. The Journal of Neuroscience, 30, 4999–5007.
24.Instytut Badań Edukacyjnych (2015). Raport referencyjny – aktualizacja. Odniesienie Polskiej Ramy Kwalifikacji na rzecz uczenia się przez całe życie do Europejskiej Ramy Kwalifikacji. Warszawa.
25.Klus-Stańska, D. (2010). Dydaktyka wobec chaosu pojęć i zdarzeń. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.
26.Klus-Stańska, D. (2018). Paradygmaty dydaktyki. Myśleć teorią o praktyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
27.Koenigs, M., Young, L., Adolphs, R., Tranel, D., Cushman, F. (2007). Damage to the prefrontal cortex increases utilitarian moral judgements. Nature, 446, 908–911.
28.Kosfeld, M., Heinrichs, M., Zak, P., Fischbacher, U., Fehr, E. (2005). Oxytocin increases trust in humans. Nature, 435 (2), 673–676.
29.Krzywoń, Ł. (2019). Filozofuj z dziećmi. Lublin: Wydawnictwo Academicon.
30.Kuhn, T. (2001) Struktura rewolucji naukowych. Warszawa: Fundacja Aletheia.
31.Leś, T. (2024). Education, Ideology, and Critical Thinking. W: K. Wrońska, J. Stern, Defending the Value of Education as a Public Good Philosophical Dialogues on Education and the State. London: Routledge.
32.Leś, T., Moroz, J. (2021). More Critical Thinking in Critical Thinking Concepts (?) A Constructivist Point of View. Journal for Critical Education Policy Studies, 19 (1), 98–124.
33.Lipman, M., Sharp, A.M., Oscanian, F.S. (2008). Filozofia w szkole. Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli.
34.Lockwood, P., Cutler, J., Drew, D., Abdurahman, A., Jeyaretna, D., Apps, M., Husain, M., Manohar, S. (2024). Human ventromedial prefrontal cortex is necessary for prosocial motivation. Nature Human Behaviour, 8, 1403–1416.
35.Marzec-Remiszewski, M. (2016). Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających wolną wolę są uzasadnione? Przegląd i analiza krytyki eksperymentów Benjamina Libeta i Johna-Dylana Haynesa. ARGUMENT: Biannual Philosophical Journal, 6 (2).
36.Mason, M. (2007). Critical Thinking and Learning. Educational Philosophy and Theory, 39 (4), 339–349.
37.Moroz, J. (2019). Teoria uczenia się w perspektywie konstruktywistycznej. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
38.Niebrój, L. (2010). Neuroetyka: nowa jakość etyki medycznej? Annales Academiae Medicae Stetinensis – Roczniki Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie, 59, 130–136.
39.Normore, G․, Leibovitch, Y.M., Brown, D., Pearson, S., Mazzolo, C., Ellerton, P.J., Watt G. (2024). Investigating the impact of critical thinking instruction on writing performance: A multilevel modelling analysis of relative gain data in the Australian national assessment program. Thinking Skills and Creativity, 53 (9).
40.Piaget, J. (1977). The Development of thought: Equilibration of cognitive structures. New York: Viking Press.
41.Ricken, F. (2001). Etyka ogólna. Kęty: Wydawnictwo Antyk.
42.Roth, G. (2010). Poznanie i realność: realny mózg i jego rzeczywistość. W: B. Balicki, D. Lewiński, B. Ryż, E. Szczerbuk, Radykalny konstruktywizm. Antologia. Tłum. M. Urban (s. 131–150). Wrocław: Wydawnictwo Gajt.
43.Siegel, H. (1980). Critical Thinking as an Educational Ideal. The Educational Forum, 45 (1), 7–23.