Analiza i Egzystencja


ISSN: 1734-9923    eISSN: 2300-7621    OAI    DOI: 10.18276/aie.2026.73-05
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ  DOAJ

Lista wydań / 73 (2026)
Neuroestetyka zapachu: o wyzwaniach i ograniczeniach sztuki olfaktorycznej

Autorzy: Anna Prus ORCID
Gdański Uniwersytet Medyczny; Uniwersytet Gdański
Słowa kluczowe: zapachy sztuka olfaktoryczna neuroestetyka filozofia sztuki neurofizjologia
Data publikacji całości:2026
Liczba stron:20 (123-142)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstrakt

Dyskusja nad percepcją zapachów stanowi wyzwanie dla filozofii sztuki, która stara się obecnie przedefiniować znaczenie węchu jako zmysłu „niższego”, „ciemnego” czy „zwierzęcego”. Przez wieki filozofowie negowali możliwość postrzegania piękna w kontekście zapachów i z uwagi na to, że również obecnie wydają się one marginalizowane w działalności artystycznej, artykuł ma na celu omówienie naturalnych ograniczeń sztuki olfaktorycznej. Przeżycie estetyczne związane ze zmysłem węchu traktowane jest często jako wymagające odpowiednich predyspozycji czy wcześniejszej nauki, a ulotność i efemeryczność zapachów staje się problemem nie tylko konserwatorskim, lecz także designerskim. Zmysł węchu, jako bezpośredni i intymny, może wywołać w nas niedające się przewidzieć reakcje, dlatego też część badaczy zajmuje się jego ekspresyjnymi możliwościami, biorąc pod uwagę aspekty społeczne i neurobiologiczne, niejako manipulujące naszym postrzeganiem. Wreszcie, biorąc pod uwagę niedający się zobiektywizować odbiór zapachów przez jednostki, to kryterium intencjonalności zdaje się być kluczowe dla uznania zapachu za dzieło sztuki.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Banks, S.J., Ng, V., Jones-Gotman, M. (2012). Does Good + Good = Better? A Pilot Study on the Effect of Combining Hedonically Valenced Smells and Images. Neuroscience Letters, 514 (1), 71–76. https://doi.org/10.1016/j.neulet.2012.02.059.
2.Berleant, A. (2007). Przemyśleć estetykę. Niepokorne eseje o estetyce i sztuce. Tłum. M. Korusiewicz, T. Markiewska. Universitas.
3.Bushdid, C., Magnasco, M.O., Vosshall, L.B., Keller, A. (2014). Humans can Discriminate more than 1 Trillion Olfactory Stimuli. Science, 343 (6177), 1370–1372. https://doi.org/10.1126/science.1249168.
4.Classen, C. (1993). Worlds of Sense: Exploring the Senses in History and across Cultures. Routledge.
5.Classen, C., Howes, D., Synnott, A. (1994). Aroma: The Cultural History of Smell. Routledge.
6.Collectors Agenda (b.d.). In the studio: Sissel Tolaas. https://www.collectorsagenda. com/in-the-studio/sissel-tolaas.
7.Corbin, A. (1996). The Foul and the Fragrant: Odour and the Social Imagination. Macmillan.
8.Corbin, A. (1998). We władzy wstrętu: Społeczna historia poznania przez węch. Od odrazy do snu ekologicznego. Tłum. A. Siemiek. Oficyna Wydawnicza Volumen.
9.Ingarden, R. (1988). O dziele literackim: Badania z pogranicza ontologii, teorii języka i filozofii literatury. PWN.
10.Korsmeyer, C. (1999). Making Sense of Taste: Food and Philosophy. Cornell University Press.
11.Drobnick, J. (2006). Introduction: Olfactocentrism. W: J. Drobnick, The Smell Culture Reader (s. 1–9). Berg.
12.Eagleton, T. (1990). The Ideology of the Aesthetic. Basil Blackwell.
13.Gołaszewska, M. (1984). Estetyka i antyestetyka. Wiedza Powszechna.
14.Greehy, L.E. (2021). Making Sense of Perfume. University of Manchester. Herold, K., Krause, F. (red.) (2021). Smell and Social Life Aspects of English, French and German Literature (1880–1939). Iudicium Verlag GmbH.
15.Hoffmann, B. (2019). Georg Simmel i flakonik perfum. Przegląd Socjologiczny, 68 (1), 137–156. https://doi.org/10.26485/PS/2019/68.1/6.
16.Howes, D. (2003). Sensual Relations: Engaging the Senses in Culture and Social Theory. The University of Michigan Press.
17.Jay, M. (1993) Downcast Eyes. The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought. University of California Press.
18.Jellinek, J.S. (1994). Perfumy – marzenie we flakonie. Istota perfum, ich działanie, dobór i zastosowanie zapachów klasycznych i nowoczesnych. Warszawski Dom Wydawniczy.
19.Jenner, M.S.R. (2011). Follow Your Nose? Smell, Smelling, and Their Histories. The American Historical Review, 116 (2), 335–351. https://doi.org/10.1086/ ahr.116.2.335.
20.Krajewski, M. (2003). Kultury kultury popularnej. Wydawnictwo Naukowe UAM.
21.Kuryłowicz, B. (2011). Jak purpurowy zapach róży… Metafory synestezyjne w młodopolskich tekstach poetyckich. Białostockie Archiwum Językowe, 11, 99–114. https://doi.org/10.15290/baj.2011.11.07.
22.Lindstrom, M. (2005). Brand Sense: Build Powerful Brands Through Touch, Taste, Smell, Sight and Sound. Kogan Page Limited.
23.Low, K.E.Y. (2009). Scents and Scent-Sibilities: Smell and Everyday Life Experiences. Cambridge Scholars Publishing.
24.Ludwig, R. (1999). The Scented Ape: The Biology and Culture of Human Odour. Cambridge University Press.
25.Lundström, J.N., Mathe, A., Schaal, B., Frasnelli, J., Nitzsche, K., Gerber, J., Hummel, Th. (2013). Maternal Status Regulates Cortical Responses to the Body Odor of Newborns. Frontiers in Psychology, 4 (597). https://doi.org/10.3389/ fpsyg.2013.00597.
26.Mania, K., Szymusiak, H. (2012). Między aromamarketingiem a neuromarketingiem: zapach i jego wpływ na emocje konsumenta. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, 244, 145–166.
27.Merleau-Ponty, M. (2001). Fenomenologia percepcji. Tłum. M. Kowalska, J. Migasiński. Fundacja Aletheia.
28.Mesz, B., Gorla, N., Zarzo, M. (2023). The Music of Perfume: Crossmodal Correspondences between Music and Smell. Music Perception, 41 (2), 110–129. https://doi.org/10.1525/mp.2023.41.2.110.
29.Mulry, K. (2017). Empire of the Senses: Sensory Practices of Colonialism in Early America. Red. D. Hacke, P. Musselwhite. Brill.
30.Nowak, L. (2008). Marketing sensoryczny. W: H. Mruk (red.), Marketing – zagadnienia współczesne. Wydawnictwo Forum Naukowe.
31.Roudnitska, E. (1977). L’Esthétique en question: Introduction à une esthétique de l’odorat. Presses Universitaires de France.
32.Sharma, A., Kumar, R., Aier, I., Semwal, R., Tyagi, P., Varadwaj, P. (2019). Sense of Smell: Structural, Functional, Mechanistic Advancements and Challenges in Human Olfactory Research. Current Neuropharmacology, 17 (9), 891–911. https://doi.org/10.2174/1570159X17666181206095626.
33.Shiner, L., Kriskovets, Y. (2007). The Aesthetics of Smelly Art. The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 65 (3), 273–286.
34.Simmel, G. (2006). Most i drzwi. Tłum. M. Łukasiewicz. Oficyna Naukowa.
35.Skrzypulec, B. (2019). Olfactory objecthood. Philosophia, 47, 881–900. https://doi. org/10.1007/s11406-018-0017-3.
36.Spence, C. (2021). Musical Scents: On the Surprising Absence of Scented Musical/ Auditory Events, Entertainments, and Experiences. i-Perception, 12 (5), 1–25. https://doi.org/10.1177/20416695211038747.
37.Stamelman, R. (2006). Perfume: Joy, Obsession, Scandal, Sin: A Cultural History of Fragrance from 1750 to the Present. Rizzoli.
38.Synnott, A. (1991). A Sociology of Smell. The Canadian Review of Sociology and Anthropology, 28 (4), 437–459. https://doi.org/10.1111/j.1755-618X.1991.tb00164.x.
39.Witwicki, W. (1933). Psychologja. Wydawnictwo Zakładu Naukowego im. Osso- lińskich.
40.Woleński, J. (2005). Epistemologia: Poznanie, prawda, wiedza, realizm. Wydawnictwo Naukowe PWN.
41.Woolgar, C.M. (2006). The Senses in Late Medieval England. Yale University Press.
42.Yagamata, H. (1992). Pour une esthétique du troisième sens: l’odorat. La Revue d’Esthétique, 21, 81–87.