ISBN: 978-83-7972-362-1 ISBN (online): 978-83-8419-122-4 ISSN: 0860-2751 OAI
DOI: 10.18276/978-83-8419-122-4
Issue archive / T. (MCXCVIII) 1124
| Year: | 2020 |
| Field: | Field of Humanities |
| Discipline: | philosophy |
| Authors: |
Ireneusz
Ziemiński
Uniwersytet Szczeciński |
Information
Date of release of electronic version under CC-BY-SA license: July 2026
Download issue
Issue File
Abstract
Religion as Idolatry
A philosophical essay on the inevitability of idolatrous elements in religion
Idolatry, or worshipping finite objects wrongly identified with God (the greatest sanctity) is one of the main dangers for every religion. It is a relatively common phenomenon, because religious people seek to make contact with the object of their worship at any cost. The result of this eagerness is creating various images of God which are supposed to make Him understandable and close; however, if God (as an absolutely transcendent being) can only be known through symbols and metaphors, then a danger arises that the images of Him created by people will overtime become the actual (and only) object of religious adoration. This is how religion becomes idolatry; instead of the cult of God (sanctity) it becomes a cult of His finite, worldly images.
Other manifestations of idolatry, besides the images of God which overshadow Him, are sacred space (a place of special graces given by God), sacred time, and saints (who were graced with the privilege of interacting with God or preaching His truth). A religious institution can also become an idol, if it assumes the right to speak in His name, especially in the sense of fulfilling His will. The most vivid example is the Roman Catholic Church which assumes the right to possess all the means necessary for salvation. Citing a (God-given) power of keys to the Kingdom of God, the Roman Catholic Church actually takes over God’s prerogatives to forgive sins and grant supernatural grace. Another problem is that the Church believes in the actual presence of Christ’s body and blood in the Eucharist; under this assumption Christ’s continued presence in the world is dependent on articulating the Eucharistic formulas by authorized people. The Roman Catholic Church takes power over God and His actions in the world and thus the relationship between God and the Church changes. It is not God who makes the Church’s actions possible, but the Church enables God. The role of specific elements of Christian doctrine also changes: it is not the resurrected Christ who is the real Savior of the world, but rather the Eucharistic Christ fully controlled by the Catholic clergy. What follows is that the religious institution stops being a tool of the cult and becomes its actual object.
The process of transforming religion (the cult of God as absolute sanctity) into idolatry (worshipping His finite representations) is inevitable; for if one is to know the object of their religious worship, they must create a finite image of Him. However, no symbol supposed to represent God is an accurate image, because it veils Him more than it unveils Him. This situation would not even be helped by God manifesting Himself to the one; for if He is to be recognized, He must manifest Himself using symbols that one is able to recognize. This means that He has to manifest not the way He is in his essence, but in a way legible to people. Therefore, even God who wants to manifest Himself must assume the form of a finite idol.
The possibility to worship God embarks on a similar problem; the paradox of religion is that it is an attempt to worship God the way He is in His essence, however in reality it turns out to be worshipping His human images. Therefore, on one hand idolatry ruins religion (it distances one from God and drowns them in the world of finite idols), on the other – it is a necessary condition of religion (without finite images of God, He would be completely unrecognizable to people and thus it would be impossible to worship Him). Therefore, religion can only exist as idolatry. Translated by Agnieszka Ziemińska
Bibliography
| 1. | Agapa, w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Milerski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, t. 1, s. 86. |
| 2. | Al-Muhâsibî, La Résurrection. L’ultime épreuve avant la demeure finale. L’Exhortation de l’Âme, Éditions IQRA, Paris [brak roku wydania oraz nazwiska tłumacza]. |
| 3. | Andreu G., Egipt w czasach piramid, przeł. M.G. Witkowski, Świat Książki, Warszawa 2012. |
| 4. | Armstrong K., W imię Boga. Fundamentalizm w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, przeł. J. Kolczyńska, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2005. |
| 5. | Attali J., Pascal, przeł. J. Kierul, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004. |
| 6. | Barbour I.G., Mity. Modele. Paradygmaty. Studium porównawcze nauk przyrodniczych i religii, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1984. |
| 7. | Bartel O., Zwingli i Kalwin a Polska, „Przegląd Historyczny” 56 (1965), nr 4, s. 644-650. |
| 8. | Barth K., Noc, przeł. G. Sowinski, „Znak” 44 (1992), nr 7 (446), s. 30-39. |
| 9. | Barth K., Dogmatyka w zarysie, przeł. I. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997. |
| 10. | Bartnicki R., Jezus jako głosiciel Ewangelii, „Warszawskie Studia Teologiczne” 27 (2014), nr 1, s. 51-85. |
| 11. | Baslez M.-F., Prześladowania w starożytności. Ofiary. Bohaterowie. Męczennicy, przeł. E. Łukaszyk, Wydawnictwo WAM, Kraków 2009. |
| 12. | Bellonci M., Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, przeł. B. Sieroszewska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988. |
| 13. | Bérier de F.L., Czy poza Kościołem nie ma zbawienia?, TYNIEC Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków 2005. |
| 14. | Białas A., Wokół sporu papieża i cesarza o władzę – Marsyliusza z Padwy „Defensor pacis”, „PEITHO/Examina Antiqua” 1 (2010), nr 1, s. 145-159. |
| 15. | Blum J., Katarzy. Od Graala do sekretu dobrej śmierci, przeł. A. Żuchelkowska, Vesper, Poznań 2006. |
| 16. | Bluźnierstwo, blasfemia, w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Milerski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, t. 2, s. 147. |
| 17. | Bocheński I.M., Sto zabobonów. Krótki filozoficzny słownik zabobonów, Instytut Literacki, Paryż 1987. |
| 18. | Bogdalczyk M., Wiara jako troska ostateczna. W nawiązaniu do myśli Paula Tillicha, „Logos i Ethos” 2 (2012) nr 33, s. 83-108. |
| 19. | Bogucka M., Maria Stuart, Ossolineum, Wrocław 2009. |
| 20. | Bousquet F., Quelle peut bien être la place de l’islam dans le plan de Dieu?, „NURT SVD. Półrocznik misjologiczno-religioznawczy” 49 (2015), z. 2 (138), cz. II, s. 227-241. |
| 21. | Boyce M., Zaratusztrianie. Wiara i życie, przeł. Z. Józefowicz-Czabak, B.J. Korzeniowski, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1988. |
| 22. | Brandstaetter B., Jezus z Nazarethu, t. 1: Czas milczenia, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1987. |
| 23. | Brennan W.J. III, Idolatry in the Theology of Karl Barth, http://hdl.handle.net/10023/9092. |
| 24. | Bukowska-Pastwa A., Być poganką. Być poganinem. Odrodzenie neopogańskie w Polsce, „Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne” 5 (2011), s. 58-86. |
| 25. | Bylińska-Naderi A., Struktura szyickiego duchowieństwa, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 159-171. |
| 26. | Carlyle T., Bohaterowie. Cześć dla bohaterów i pierwiastek bohaterstwa w historii, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006 [brak nazwiska tłumacza]. |
| 27. | Cassirer E., Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, przeł. A. Staniewska, Czytelnik, Warszawa 1971. |
| 28. | Choromański A., Duchowieństwo w prawosławiu, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 63-108. |
| 29. | Chrzanowski G., Zbawienie poza Kościołem. Filozofia pluralizmu religijnego Johna Hicka, Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze, Poznań 2005. |
| 30. | Ciepły F., Wybrane zagadnienia dotyczące odpowiedzialności karnej egzorcysty w prawie polskim, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 17 (2014), s. 111-125. |
| 31. | Cisło W., Duchowieństwo w Kościele katolickim, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 45-62. |
| 32. | Clough D., Karl Barth on Religious and Irreligious Idolatry, w: S. Barton (ed.), False Worship in the Bible, Early Judaism, and Christianity, T&T Clark, New York 2007, s. 213-227. |
| 33. | Cottret B., Kalwin, przeł. M. Milewska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000. |
| 34. | Cynarski S., Zygmunt August, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 2004. |
| 35. | Cyrklaff M., Obowiązek sprawowania Liturgii godzin w Kościele, „Studia Gdańskie” 43 (2018), s. 173-185. |
| 36. | Czerwik S., Liturgia wyznaniem wiary i środowiskiem jej formacji według Vaticanum II i dokumentów posoborowych, „Kieleckie Studia Teologiczne” 11 (2012), s. 41-62. |
| 37. | Czerwonnaja S., Współczesny meczet i jego symbolika. Kontekst problemowy i historiograficzny, „NURT SVD. Półrocznik misjologiczno-religioznawczy” 49 (2015), z. 2 (138), cz. I, s. 86-111. |
| 38. | Danecki J., Arabowie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2015. |
| 39. | Davies N., Europa. Rozprawa historyka z historią, przeł. E. Tabakowska, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004. |
| 40. | Dekret o ekumenizmie, w: Sobór Watykański II. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje, red. J. Groblicki, E. Florkowski, S. Jaworski, L. Krawczyk, Pallotinum [b.r.w.], s. 203-218 (cytowany jako DE). |
| 41. | Dennett D.C., Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne, przeł. B. Stanosz, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2014. |
| 42. | Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, przeł. I. Krońska, K. Leśniak, W. Olszewski, B. Kupis, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984. |
| 43. | Dobkowski M., Kataryzm. Historia i system religijny, Wydawnictwo WAM, Kraków 2007. |
| 44. | Draguła A., Bluźnierstwo. Między grzechem a przestępstwem, Towarzystwo „Więź”, Warszawa 2013. |
| 45. | Duda S., Niebezpieczne drogi świętości, „Znak” 1 (2010), nr 656, s. 56-68. |
| 46. | Duda S., Reformacja. Rewolucja Lutra, Wydawnictwo HELION, Gliwice 2017. |
| 47. | Dupré L., Inny wymiar. Filozofia religii, przeł. S. Lewandowska, Wydawnictwo Znak, Kraków 1991. |
| 48. | Eire C.M.N., War Against the Idols. The Reformation of Worship from Erasmus to Calvin, Cambridge University Press, Cambridge–New York– New Rochelle–Melbourne–Sydney 2010. |
| 49. | Eliade M., Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, przeł. B. Baran, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2008. |
| 50. | Eliade M., Obrazy i symbole. Szkice o symbolice magiczno-religijnej, przeł. M. i P. Rodakowie, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2009. |
| 51. | Encyklika „Ut unum sint” Ojca Świętego Jana Pawła II o działalności ekumenicznej, w: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Wydawnictwo Znak, Kraków 2005, s. 1000 (nr 10), s. 989-1077. |
| 52. | Erazm z Rotterdamu, Pochwała głupoty, przeł. E. Jędrkiewicz, De Agostini, Altaya, Warszawa 2001. |
| 53. | Fic L., „Kapłaństwo” w buddyzmie, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 193-201. |
| 54. | Filakota R., Boko Haram et crise sécuritate au Nigeria et au Cameroun, „NURT SVD. Półrocznik misjologiczno-religioznawczy” 50 (2016), z. 1 (139), cz. II, s. 240-259. |
| 55. | Filipiak M., Homo Biblicus. Biblijne podstawy filozofii życia, Europejskie Centrum Edukacyjne, Toruń 2004. |
| 56. | Florkowski E., Wprowadzenie do Konstytucji dogmatycznej o Kościele, w: Sobór Watykański II. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje, red. J. Groblicki, E. Florkowski, S. Jaworski, L. Krawczyk, Pallotinum [b.r.w.], s. 89-104. |
| 57. | Frank D.H., Leaman O., Historia filozofii żydowskiej, przeł. P. Sajdek, Wydawnictwo WAM, Kraków 2009. |
| 58. | Frankowska M., Mitologia Azteków, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987. |
| 59. | Gardet L., Poglądy muzułmanów na czas i historię. Rozważania z zakresu typologii kultur, przeł. B. Chwedeńczuk, w: Czas w kulturze, wyb. A. Zajączkowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 151-180. |
| 60. | Gądecki S., „Stajemy się tym, co czynimy”. Idolatria źródłem wszelkiego zła, „Warszawskie Studia Teologiczne” 23 (2010), nr 1, s. 31-46. |
| 61. | Geffré C., Objawienie i objawienia, przeł. J.D. Artymowski, w: Encyklopedia religii świata, red. F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2002, s. 1427-1436. |
| 62. | Girard R., Kozioł ofiarny, przeł. M. Goszczyńska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987. |
| 63. | Gołubiew A., Poszukiwania, Wydawnictwo Znak, Kraków 1960. |
| 64. | Guthrie W.K.C., Sokrates, przeł. K. Łapiński, S. Żurawski, Fundacja Aletheia, Warszawa 2000. |
| 65. | Gutowski P., Nowy ateizm, w: Filozofia Boga, cz. 1: Poszukiwanie Boga, red. S. Janeczek, A. Starościc, Wydawnictwo KUL, Lublin 2017, s. 427-439. |
| 66. | Hen J., Oko Dajana. Pingpongista, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2019. |
| 67. | Historia Kościoła, red. L.J. Rogier, R. Aubert, M.D. Knowles, t. 1: J. Daniélou, H.I. Marrou, Od początków do roku 600, przeł. M. Tarnowska, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1984; t. 2: M.D. Knowles, D. Obolensky, 600–1500, przeł. R. Turzyński, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1988; t. 3: H. Tüchle, C.A. Bouman, 1500–1715, przeł. J. Piesiewicz, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1986; t. 4: L.J. Rogier, G. de Bertier de Sauvigny, J. Hajjar, 1715–1848, przeł. T. Szafrański, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1987; t. 5: R. Aubert, P.E. Crunican, J.T. |
| 68. | Ellis, F.B. Pike, J. Bruls, J. Hajjar, 1848 do czasów współczesnych, przeł. T. Szafrański, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1985. |
| 69. | Huizinga J., Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, przeł. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985. |
| 70. | Janczewski Z., Udzielanie Komunii św. osobom rozwiedzionym? Analiza adhortacji „Amoris laetitia” papieża Franciszka, „Prawo Kanoniczne” 59 (2016), nr 2, s. 41-58. |
| 71. | Jasienica P., Rzeczpospolita obojga narodów, cz. 1: Srebrny wiek, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982; cz. 2: Calamitatis regnum, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1967. |
| 72. | Jasienica P., Polska anarchia, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989. |
| 73. | Jaworski K., Wniebowstąpienie Pańskie w praktyce liturgicznej Kościoła, „Studia Paradyskie” 23 (2013), s. 89-113. |
| 74. | Johnston P.S., Cienie Szeolu. Śmierć i zaświaty w biblijnej tradycji żydowskiej, przeł. O. Sajdek, Wydawnictwo WAM, Kraków 2010. |
| 75. | Joyce J., Ulisses, przeł. M. Słomczyński, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004. |
| 76. | Jurasz I., La théologie de l’image entre les musulmans et les chrétiens syriaques – melkites, monophysites et nestoriens, „NURT SVD. Półrocznik misjologiczno-religioznawczy” 50 (2016), z. 1 (139), cz. II, s. 240-298. |
| 77. | Jurgała-Jureczka J., Zofia Kossak. Opowieść biograficzna, Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014. |
| 78. | Kalwin J., Zasady religii chrześcijańskiej (1559–1560), przeł. S. Michalski, w: Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500–1600, wyb. i oprac. J. Białostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 127-129. |
| 79. | Kalwin J., Kazania o Deuteronomium (1555–1557), przeł. S. Michalski, w: Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500–1600, wyb. i oprac. J. Białostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 129-130. |
| 80. | Karlstadt A., O tym czy należy postępować opieszale i nie czynić zgorszenia słabym w sprawach, które dotyczą woli Bożej (1524), przeł. S. Michalski, w: Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500–1600, wyb. i oprac. J. Białostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 116-117. |
| 81. | Karlstadt A., O zniesieniu obrazów i o tym, żeby wśród chrześcijan nie było żebraków (1522), przeł. S. Michalski, w: Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500–1600, wyb. i oprac. J. Białostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 114-116. |
| 82. | Kantyka P., Starczewski K., Eucharystologia wybranych wyznań chrześcijańskich, „Kieleckie Studia Teologiczne” 5 (2006), s. 49-73. |
| 83. | Karski K., Barth Karl, w: T. Gadacz, B. Milerski (red.), Religia. Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, t. 1, s. 489-492. |
| 84. | Kasper W., Rzeczywistość wiary, przeł. J. Piesiewicz, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1979. |
| 85. | Kasper W., Kościół katolicki. Istota – rzeczywistość – posłannictwo, Wydawnictwo WAM, Kraków 2014. |
| 86. | Kasprzak D., Kształtowanie się nauki o niebie w teologii patrystycznej I–III wieku, Wydawnictwo Naukowe UPJPII, Kraków 2017. |
| 87. | Katechizm Kościoła Katolickiego, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 1994 (cytowany jako KKK). |
| 88. | Kenny A., Worshipping an unknown God, „Ratio. New Series” 19 (2006), nr 4, s. 441-453. |
| 89. | Klejnowski-Różycki D., Kult obrazów według Reformatorów: Marcina Lutra i Jana Kalwina, „Studia Oecumenica” 17 (2017), s. 173-194. |
| 90. | Klinkowski J., Zaginięcie Arki Przymierza w świetle tekstów biblijnych i tradycji, „Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne” 7 (2008), nr 2 (13), s. 103-124. |
| 91. | Kluj W., Kapłaństwo w najstarszych świętych tekstach Indii – Wedach, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 173-192. |
| 92. | Kodeks Prawa Kanonicznego, przeł. E. Szafrowski, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 1984 (cytowany jako KPK). |
| 93. | Kolasa D., Rola poznania naukowego w filozofii Karla Jaspersa, „Analiza i Egzystencja” 18 (2012), s. 43-57. |
| 94. | Kołakowski L., Kultura i fetysze, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967. |
| 95. | Kołakowski L., Świadomość religijna i więź kościelna. Studia nad chrześcijaństwem bezwyznaniowym XVII wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997. |
| 96. | Konstytucja dogmatyczna o Kościele, w: Sobór Watykański II. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje, red. J. Groblicki, E. Florkowski, S. Jaworski, L. Krawczyk, Pallotinum [b.r.w.], s. 105-170 (cytowana jako KDK). |
| 97. | Konstytucja o liturgii świętej, w: Sobór Watykański II. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje, red. J. Groblicki, E. Florkowski, S. Jaworski, L. Krawczyk, Pallotinum [b.r.w.], s. 40-70 (cytowana jako KLS). |
| 98. | Koran, przeł. J. Bielawski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986. |
| 99. | Koszałka Ł., Jean-Luc Mariona mówienie o Bogu: Idol i ikona, „Studia Gdańskie” 34 (2014), s. 201-221. |
| 100. | Kościelniak K., Hermeneutyka Koranu w świetle islamu: rozumienie objawienia, typy egzegezy i kontrowersje wokół krytycznego badania świętej księgi, „Biblioteka Teologii Fundamentalnej” 11 (2016), s. 58-119. |
| 101. | Krzyżostaniak G., Kapłaństwo w tradycyjnych społeczeństwach malgaskich, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 285-299. |
| 102. | Kuśmirek A., Kapłani, rabini i inni, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 7-44. |
| 103. | Labuda G., Chrystianizacja Pomorza (X–XIII stulecie), „Studia Gdańskie” 9 (1993), s. 45-60. |
| 104. | Las Casas B. de, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, przeł. K. Niklewiczówna, W drodze, Poznań 1988. |
| 105. | Leeuv van der G., Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Książka i Wiedza, Warszawa 1997. |
| 106. | Lenoir F., Doktryna nie-teistyczna Buddy, przeł. J.T. Artymowski, w: Encyklopedia religii świata, t. 2: Zagadnienia problemowe, red. F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2002, s. 1473. |
| 107. | Lévi-Strauss C., Totemizm dzisiaj, przeł. A. Steinsberg, Wydawnictwo KR, Warszawa 1998. |
| 108. | Lightman B., Huxley and scientific agnosticism: the strange history of a failed rhetorical strategy, „British Journal for the History of Science” 35 (2002), s. 271-289. |
| 109. | Litak S., Kościół w Polsce w okresie Reformacji i odnowy potrydenckiej, w: Historia Kościoła, t. 3: H. Tüchle, C.A. Bouman, 1500–1715, przeł. J. Piesiewicz, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1986, s. 345-406. |
| 110. | Litak S., Kościół w Polsce w okresie Oświecenia do 1795 roku, w: Historia Kościoła, t. 4: L.J. Rogier, G. de Bertier de Sauvigny, J. Hajjar, 1715–1848, przeł. T. Szafrański, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1987, s. 395-453. |
| 111. | Luter M., Osiem kazań Marcina Lutra przez niego wygłoszonych w Wittenberdze w post (1522), przeł. S. Michalski, w: Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500–1600, wyb. i oprac. J. Białostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 119-121. |
| 112. | Luter M., Przeciw niebiańskim prorokom, o obrazach i Sakramencie (1525), przeł. S. Michalski, w: Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500–1600, wyb. i oprac. J. Białostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 121-123. |
| 113. | Luter M., Kazania tygodniowe o Deuteronomium (1529), przeł. S. Michalski, w: Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500–1600, wyb. i oprac. J. Białostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 123-124. |
| 114. | Ł ach J., Legion Jezusa o przestrzeganiu starotestamentalnego prawa (Mt 5, 17), „Studia Theologica Varsaviensia” 16 (1978), nr 1, s. 3-17. |
| 115. | Ł akomy H., Państwo a Kościół we Francji. Historia i współczesność, Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków 1999. |
| 116. | Macek W.M., O religii i kapłaństwie shinto, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 203-208. |
| 117. | Makuchowska M., Od wrogów do braci. Posoborowe zmiany w dyskursie Kościoła katolickiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2011. |
| 118. | Małkiewicz A., Chrześcijanie i muzułmanie w rozwoju dziejowym, Wydawnictwo Petrus, Kraków 2016. |
| 119. | Mascall E.L. Ten, Który Jest. Studium z teizmu tradycyjnego, przeł. J.W. Zielińska, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1958. |
| 120. | Mascall E.L., Istnienie i analogia, przeł. J.W. Zielińska, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1968. |
| 121. | Mascall E.L., Otwartość bytu. Teologia naturalna dzisiaj, przeł. S. Zalewski, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1988. |
| 122. | Mercier J., Dwadzieścia wieków historii Watykanu: od św. Piotra do Jana Pawła II, przeł. J. Pieńkos, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1986. |
| 123. | Micherdziński M., Zbawczy wymiar teokalii w Koranie a ikonoklazm islamu, „Analecta Cracoviensia” 46 (2014), s. 83-103. |
| 124. | Michnik A., Tischner J., Żakowski J., Między Panem a Plebanem, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995. |
| 125. | Mikołejko Z., Bluźnierstwo: kilka możliwych przybliżeń, w: Filozofia religii. Kontrowersje, red. J. Hołówka, B. Dziobkowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018, s. 443-467. |
| 126. | Miłosz C., Dolina Issy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000. |
| 127. | Miśkowiec A., Kapłaństwo w państwie Inków, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 209-228. |
| 128. | Montefiore S.S., Jerozolima. Biografia, przeł. A. Antosiewicz, W. Jeżewski, Wydawnictwo MAGNUM, Warszawa 2011. |
| 129. | Moysa S., Wprowadzenie do Dekretu o ekumenizmie, w: Sobór Watykański II. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje, red. J. Groblicki, E. Florkowski, S. Jaworski, L. Krawczyk, Pallotinum [b.r.w.], s. 195-202. |
| 130. | Murawka S., Msza, w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Milerski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, t. 7, s. 173-176. |
| 131. | Nasr S.H., Idee i wartości islamu, przeł. J. Danecki, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1988. |
| 132. | Nédoncelle M., Prośba i modlitwa. Notatki fenomenologiczne, przeł. M. Tarnowska, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995. |
| 133. | Niesiołowska A., Zakaz udzielania sakramentu święceń kobiecie, „Studia Paradyskie” 26 (2016), s. 125-137. |
| 134. | Nieścior L., Zachęta do ucieczki podczas prześladowań (Mt 10, 33a) w interpretacji patrystycznej, „Vox Patrum” 26 (2016), t. 65, s. 469-490. |
| 135. | Nikołajew J., Konstytucja Islamskiej Republiki Iranu. Zagadnienia wyznaniowe, „NURT SVD. Półrocznik misjologiczno-religioznawczy” 49 (2015), z. 2 (138), cz. I, s. 191-212. |
| 136. | Niziński R.S., Wiara i rozum w poznaniu Boga. Studium myśli Karla Bartha, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydział Teologiczny, Redakcja Wydawnictw, Poznań 2012. |
| 137. | Nosowski J., Wystąpienie roszczeniowe Mahometa w świetle Koranu i najstarszej tradycji muzułmańskiej, „Collectanea Theologica” 32 (1961), nr 1-4, s. 5-84. |
| 138. | Ortega y Gasset J., Dwie wielkie metafory (w dwusetną rocznicę urodzin Kanta), w: J. Ortega y Gasset, Dehumanizacja sztuki i inne eseje, przeł. P. Niklewicz, wyb. S. Cichowicz, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 217-236. |
| 139. | Pascal B., Myśli, w układzie J. Chevaliera, przeł. T. Żeleński (Boy), przyg. J. Tazbir, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1989. |
| 140. | Pàttaro G., Pojmowanie czasu w chrześcijaństwie, przeł. B. Chwedeńczuk, w: Czas w kulturze, wyb. A. Zajączkowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 291-329. |
| 141. | Pawłowski K.J., Dyskurs i asceza. Kształtowanie człowieczeństwa w kontekście mistyki filozoficznej, TYNIEC Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków 2007. |
| 142. | Paz O., The Labirynth of Solitude, trans. by L. Kemp, w: O. Paz, The Labirynth of Solitude and The Other Mexico and other essays, Grove Press, New York 1985. |
| 143. | Pesch O.H., Zrozumieć Lutra, przeł. A. Marniok, K. Kowalik, Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze, Poznań 2008. |
| 144. | Pierrard P., Historia Kościoła katolickiego, przeł. T. Szafrański, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1984. |
| 145. | Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, oprac. M. Peter, M. Wolniewicz, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 2005. |
| 146. | Piwko A.M., Kobieta w tradycji hinduskiej, „NURT SVD. Półrocznik misjologiczno-religioznawczy” 46 (2012), wydanie specjalne, s. 27-41. |
| 147. | Piwko A.M., Duchowieństwo w islamie sunnickim, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 141-157. |
| 148. | Platon, Uczta. Eutyfron. Obrona Sokratesa. Kriton. Fedon, przeł. W. Witwicki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982. |
| 149. | Poniewierska M., Eucharystyczny kult, w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Milerski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, t. 3, s. 458-463. |
| 150. | Proniewski A., Ostatnia Wieczerza Jezusa w kontekście żydowskiej uczty paschalnej, „Rocznik Teologii Katolickiej” 6 (2007), s. 57-67. |
| 151. | Przybył-Sadowska E., Sadowski J., Urbanek D., Rosja. Przestrzeń, czas i znaki, Wydawnictwo LIBRON, Kraków 2016. |
| 152. | Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. 1: Od początków do Sokratesa, przeł. E.I. Zieliński, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1993; t. 2: Platon i Arystoteles, przeł. E.I. Zieliński, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1997. |
| 153. | Ricoeur P., „Symbol daje do myślenia”, przeł. S. Cichowicz, w: P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, wyb. i oprac. S. Cichowicz, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1985, s. 58-75. |
| 154. | Rogers B., Pascal’s life and times, w: The Cambridge Companion to Pascal, ed. by N. Hammond, Cambridge University Press 2003, s. 4-19. |
| 155. | Romaniuk K., Spór antiocheński i jego rola w walce Pawła z żydującymi, „Warszawskie Studia Teologiczne” 6 (1993), s. 35-48. |
| 156. | Różański J., Kapłaństwo w tradycyjnych religiach ludów Środkowego Sudanu, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 255-283. |
| 157. | Runciman S., Dzieje wypraw krzyżowych, przeł. J. Schwakopf, Książnica, Poznań–Wrocław [b.r.w.]. |
| 158. | Rushdie S., Ojczyzny wyobrażone. Eseje i teksty krytyczne 1981–1991, przeł. E. i T. Hornowscy, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2013. |
| 159. | Sadowski M., Dżihad – święta wojna w islamie, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 5 (2013), nr 8, s. 29-47. |
| 160. | Sady W., Dzieje religii, filozofii i nauki. Od Pico della Mirandoli do Miguela Serveta, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2013. |
| 161. | Simon M., Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I–IV w., przeł. E. Bąkowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981. |
| 162. | Sivan E., Radykalny islam, przeł. A. Kosior, Wydawnictwo LIBRON, Kraków 2005. |
| 163. | Soiński B.J., Kryteria diagnozy i rozeznania opętania. Spojrzenie wielowymiarowe, „Rocznik Filozoficzny Ignatianum” 22 (2016), nr 1, s. 185-229. |
| 164. | Stachowiak L., Groźby Tritoizajasza dla odstępców i obietnice dla gorliwych (Iz 65, 1-25), „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 32 (1985), z. 1, s. 33-46. |
| 165. | Szestow L., Potestas clavium (Władza kluczy), przeł. J. Chmielewski, Wydawnictwo ANTYK, Kęty 2005. |
| 166. | Szewczyk M., Ewolucja republikańskiej laickości we Francji od czasu uchwalenia ustawy o rozdziale Kościołów od Państwa z dnia 9 grudnia 1905 r. – wybrane problemy prawne, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 5 (2014), nr 21, s. 73-93. |
| 167. | Szyszka T., Yatiri – andyjski kapłan?, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 229-254. |
| 168. | Świętnicki J., Jaspers o niemożliwości dialogu międzyreligijnego. Pytanie o granice filozofii Transcendencji, w: Między dialogiem a fundamentalizmem. Religia i wiara dzisiaj, red. A. Gielarowski, K.J. Pawłowski, Scientia Plus, Kraków 2017, s. 195-211. |
| 169. | Tardan-Masquelier Y., Antropomorfizm, przeł. J.D. Artymowski, w: Encyklopedia religii świata, t. 2: Zagadnienia problemowe, red. F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2002, s. 1437-1447. |
| 170. | Tarnowski K., Źródła niepoznawalności Boga, „Znak” 48 (1996), nr 4 (491), s. 42-59. |
| 171. | Tarnowski K., Jean-Luc Marion: filozofia w horyzoncie daru, w: K. Tarnowski, Bóg fenomenologów, Wydawnictwo Biblos, Tarnów 2000, s. 235-259. |
| 172. | Tatar M., Duchowieństwo w Kościele anglikańskim, w: Kapłaństwo w religiach świata, red. W. Cisło, J. Różański, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW, Warszawa 2013, s. 109-131. |
| 173. | Terlikowski T.P., Tu nie o prawa Boga, lecz o prawa człowieka chodzi, w: Filozofia religii. Kontrowersje, red. J. Hołówka, B. Dziobkowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018, s. 470-484. |
| 174. | Tillich P., Dynamika wiary, przeł. A. Szostkiewicz, Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze, Poznań 1987. |
| 175. | Tillich P., Teologia systematyczna, t. 1-3, przeł. J. Marzęcki, Wydawnictwo ANTYK, Kęty 2005. |
| 176. | Todd J.M., Marcin Luter, przeł. T. Szafrański, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1983. |
| 177. | Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, przeł. P. Bełch, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, London 1975-1986. |
| 178. | Unglorz M., Eucharystia, w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Milerski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, t. 3, s. 455-458. |
| 179. | Voltaire, Dictionnaire Philosophique, ed. par G. Stenger, Éditions Flammarion, Paris 2010. |
| 180. | Walczak M., Problem tak zwanego obrazu Boga w świetle tezy Paula Tillicha o objawieniu finalnym, „Teologia w Polsce” 10, 2 (2016), s. 197-207. |
| 181. | Waldenfels H., Chrystus a religie, przeł. B. Drąg, Wydawnictwo WAM, Kraków 2004. |
| 182. | Witczyk H., Natchnienie i prawda Pisma Świętego – nowe perspektywy, „Biblioteka Teologii Fundamentalnej” 5 (2010), s. 161-179. |
| 183. | Wojtyła K., Zagadnienie wiary w dziełach św. Jana od Krzyża, Wydawnictwo O.O. Karmelitów Bosych, Kraków 1990. |
| 184. | Wójcik Z., Historia powszechna XVI–XVII wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973. |
| 185. | Wyk van I.W.C., “God and the gods”: Faith and Human-Made Idols in the Theology of Karl Barth, „HTS Teologiese Studies/Theological Studies” 63 (2007), nr 4, s. 1587-1612. |
| 186. | Zieliński T., Religie świata antycznego, t. 3: Hellenizm a judaizm, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001; t. 5: Religia Cesarstwa Rzymskiego, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000. |
| 187. | Ziemiński I., Filozofia religii jako droga do sceptycyzmu, „Studia Religiologica” 46 (2013), nr 4, s. 263-273. |
| 188. | Ziemiński I., Kryzys chrześcijaństwa z perspektywy filozofii religii, „Filo-sofija” 14 (2014), nr 25, s. 109-138. |
| 189. | Ziemiński I., Kryzys idei wieczności. Na marginesie powieści Tomasza Manna „Buddenbrookowie”, „Filo-sofija” 15 (2015), nr 4/I (31), s. 155-187. |
| 190. | Ziemiński I., Dlaczego Bóg czyni zło? O trudnościach teodycei, „Filozofia Religii. Pismo Polskiego Towarzystwa Filozofii Religii” 2 (2015a), nr 1, s. 27-82. |
| 191. | Ziemiński I., Problem śmierci i nieśmiertelności w tetralogii „Józef i jego bracia” Tomasza Manna, „Filo-sofija” 16 (2016), nr 3/I (34), s. 153-197. |
| 192. | Ziemiński I., Philosophy of religion as a way to scepticism, trans. by A. Ziemińska, „European Journal for Philosophy of Religion” 10 (Spring 2018), nr 1, s. 53-65. |
| 193. | Żmudziński M., Prymacjalne tytuły Biskupa Rzymu, „Studia Elbląskie” X (2009), s. 147-156. |