Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny


ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-08
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Issue archive / t. 24, 2025
Między arbitralnością a wolą użytkowników – leksyka w wyrażaniu ocen i emocji
(Between arbitrariness and the will of users – lexis in expressing evaluations and emotions)

Authors: Iwona Kaproń-Charzyńska ORCID
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Wydział Humanistyczny, Katedra Języka Polskiego
Keywords: linguistic sign motivation expressiveness and evaluation
Whole issue publication date:2026-02
Page range:13 (121-133)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

The aim of the article is to show the specificity and diversity of vocabulary with an emotional and evaluative component based on the criterion of motivation understood as the phenomenon of incomplete arbitrariness of a linguistic sign and as the reason for the use of specific expressions by the sender. The analysis covered the lexicon, in which the carriers of evaluations and emotions are, on the one hand, transformations of linguistic signs based on mechanisms that cannot be modified by language users, and on the other hand, transformations that are not based on system rules and depend on the senders. The theoretical considerations undertaken made it possible to present a proposal for a typology of the analyzed lexis, taking into account the system-language use relationship.
Download file

Article file

Bibliography

1.Bibliografia
2.Bogusławski, Andrzej. „Właściwości pragmatyczne wyrażeń równoznacznych. Projekt schematu”. Pamiętnik Literacki, 64, z. 3 (1973): 121–151.
3.Burkacka, Iwona. Porównawcza analiza gniazdowa leksemów neutralnych i nacechowanych ekspresywnie. Warszawa: Elipsa, 2001.
4.Grabias, Stanisław. „Derywacja a ekspresja”. W: Studia nad składnią polszczyzny mówionej, red. Teresa Skubalanka, 89–102. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978.
5.Grabias, Stanisław. O ekspresywności języka. Ekspresja a słowotwórstwo. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1981.
6.Greń, Zbigniew. „Zabawy językowe w dyskusjach internetowych”. W: Tekst (w) sieci, t. 1: Tekst. Język. Gatunki, red. Danuta Ulicka, 199-208. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2009.
7.Grzegorczykowa, Renata. „Struktura semantyczna wyrażeń ekspresywnych”. W: Z zagadnień słownictwa współczesnego języka polskiego, red. Mieczysław Szymczak, 117–123. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978.
8.Grzegorczykowa, Renata. „Problem funkcji języka i tekstu w świetle teorii aktów mowy”. W: Język a Kultura, t. 4: Funkcje języka i wypowiedzi, red. Jerzy Bartmiński, Renata Grzegorczykowa, 11-28. Wrocław: Wiedza o Kulturze, 1991.
9.Kaproń-Charzyńska, Iwona. Pragmatyczne aspekty słowotwórstwa. Funkcja ekspresywna i poetycka. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2014.
10.Kaproń-Charzyńska, Iwona. „Kreatywność językowa i jej wybrane mechanizmy w kontekście wtórnej oralności”. Prace Filologiczne, 71 (2017): 177-186.
11.Kaproń-Charzyńska, Iwona. „Kontekstowe wyznaczniki kreatywności leksykalnej”. W: Synchrónne a diachrónne kontexty jazykovej komunikácie: zborník materiálov z 9. medzinárodnej vedeckej konferencie o komunikácii, red.
12.Pavol Odaloš, 204-212. Banská Bystrica: Belianum, 2018.
13.Kaproń-Charzyńska, Iwona, Wiśniewski, Marek. „Kreatywność leksykalna a etyka słowa (na przykładzie komentarzy internetowych)”. Poznańskie Studia Polonistyczne, 25, nr 1 (2018): 77-92.
14.Karolak, Stanisław. „Znak”. W: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. Roman Polański, 699. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999.
15.Kudra, Barbara. „Grafosłowotwórstwo”. W: Wokół słów i znaczeń V. Słowotwórstwo w różnych odmianach języka, red. Ewa Badyda i in., 13-20. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013.
16.Laskowska, Elżbieta. „Wartościowanie jako środek perswazji”. W: Język — społeczeństwo — wartości, red. Elżbieta Laskowska, Iwona Benenowska, Małgorzata Jaracz, 219–226. Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 2008.
17.Laskowski, Roman. „Zagadnienia ogólne morfologii”. W: Gramatyka współczesnego języka polskiego, t. 2: Morfologia, red. Renata Grzegorczykowa, Roman Laskowski, Henryk
18.Wróbel, 27-86. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998.
19.Laskowski, Roman. „Motywacja”. W: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. Roman Polański, 382. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999.
20.Lubaś, Władysław. Polskie gadanie. Podstawowe cechy i funkcje odmiany potocznej polszczyzny. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2003.
21.Mayenowa, Maria Renata. Poetyka teoretyczna. Zagadnienia języka. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Ossolineum, 1974.
22.Nagórko, Alicja. „Kontaminacje leksykalne – słowotwórstwo czy radosna tfurczość”. Przegląd Humanistyczny, 1 (400), (2007): 203–210.
23.Ochmann, Donata. „Prasowe kontaminacje leksykalne (analiza strukturalna)”, Język Polski, 77 (1997): 131-144.
24.Pacuła, Jarosław. „Grafizacja i wizualizacja słowa w zapowiedziach medialnych”, Media i Społeczeństwo, 2 (2012): 74-93.
25.Piętkowa, Romualda. „Wizualizacja semantyki. O niektórych sposobach zapisu we współczesnych tekstach”. W: Styl a tekst. Materiały międzynarodowej konferencji naukowej, red. Stanisław Gajda, Mieczysław Balowski, 159-168. Opole: Uniwersytet Opolski, 1996.
26.Puzynina, Jadwiga. „O elementach ocen w strukturze znaczeniowej wyrazów”, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 40 (1983): 121–128.
27.Puzynina, Jadwiga. „Jak pracować nad językiem wartości”. W: Język a kultura, t. 2: Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne, red. Jerzy Bartmiński, Jadwiga Puzynina, 85–196. Wrocław: Wiedza o Kulturze, 1991.
28.Puzynina, Jadwiga. „Problemy wartościowania w języku i tekście”, Etnolingwistyka, 16 (2004): 179-189.
29.Rejter, Artur. Leksyka ekspresywna w historii języka polskiego. Kulturowo-komunikacyjne konteksty potoczności. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2006.
30.Saussure Ferdinand de. Kurs językoznawstwa ogólnego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.
31.Skubalanka, Teresa. „O ekspresywności języka”, Annales UMCS, Sectio F, 27 (1972): 123-135.
32.Skubalanka, Teresa. „Ekspresywność języka a mowa potoczna”. W: Poetyka a stylistyka słowiańska, red. Stefania Skwarczyńska, 177-183. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 1973.
33.Siudzińska, Natalia. Formacje ekspresywne we współczesnym języku polskim (na przykładzie wybranych pospolitych nazw osobowych). Warszawa: BEL Studio, 2016.
34.Ullmann, Stephen. Précis de sémantique française. Berne: Editions A. Francke, 1952.
35.Guiraud, Pierre. La stylistique. Paris: Presses universitaires de France, 1963.
36.Waszakowa, Krystyna. „O wartościowaniu w słowotwórstwie”. W: taż, Język w działaniu i działania na języku. Szkice semantyczno-słowotwórcze, 123–132. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021.
37.Wierzbicka, Anna. Problemy ekspresji. Ich miejsce w teorii semantycznej. W: Taż, Dociekania semantyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków: Ossolineum, 1969.
38.Wiśniewski, Marek, Kaproń-Charzyńska, Iwona. Morfologia współczesnego języka polskiego. Zagadnienia ogólne. Słowotwórstwo. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2024.