nr 59 - Studia i Rozprawy - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

ISBN: 978-83-7972-985-2 ISBN (online): 978-83-7972-986-9 OAI DOI: 10.18276/978-83-7972-986-9

Lista wydań / nr 59

Rok wydania:	2026
Dziedzina:	Dziedzina nauk teologicznych
Dyscyplina:	nauki teologiczne
Słowa kluczowe:	katecheza nauczanie religii dokumenty katechetyczne edukacja religijna
Autorzy:	Mariusz Kuźniar Charles University in Prague Radosław Mazur University of Szczecin Tibor Reimer Comenius University, Bratislava

Informacje

Wersja elektroniczna publikacji dostępna na licencji CC BY-SA 4.0 po 12 miesiącach od daty wprowadzenia do obrotu: marzec 2026

Wersję drukowaną publikacji można nabyć w sklepie Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Szczecińskiego: wn.usz.edu.pl/sklep/

Pobierz cały numer

Plik numeru

Abstrakt

Edukacja religijna w Polsce, Czechach i Słowacji: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość

Autorzy niniejszej monografii skoncentrowali się na porównaniu koncepcji edukacji religijnej Kościoła rzymskokatolickiego w Czechach, Polsce i na Słowacji. Jest to próba zasadna ze względu na występujące podobieństwa, głównie związane z wspólną historią po II wojnie światowej, doświadczeniem komunizmu i drogi do wolności, ale i różnice stanowiące o niepowtarzalnym doświadczeniu każdego z badanych krajów. Pierwszym etapem jest wskazanie na uwarunkowania historyczne edukacji religijnej, związane z burzliwymi meandrami historii w tej części Europy.

Kolejny etap to ukazanie teraźniejszości edukacji religijnej, z podstawowym elementem wspólnym, jakim jest obecność lekcji religii w czeskich, polskich i słowackich szkołach. Wspólna jest obecność, jednak przyjęte rozwiązania praktyczne i programowe, a także tendencje przemian związanych z tą obecnością są już różne – zarówno z perspektywy dokumentów państwowych, jak i co do programowania nauczania religii przez stronę kościelną. Całości dopełniają uwarunkowania katechezy parafialnej, bo przecież nauczanie religii w szkole jest tylko jednym, choć znaczącym, elementem edukacji religijnej.

Na końcu autorzy podjęli próbę spojrzenia w przyszłość i namysł nad tendencjami i wyzwaniami stojącymi przed edukacją religijną. Owa perspektywa, szanując odrębność i doświadczenia w analizowanych krajach, wydaje się być coraz bardziej wspólna, chociażby ze względu na procesy globalizacyjne i sekularyzacyjne, podobne nie tylko w tych krajach, ale i w całej Europie. Wzajemna wymiana doświadczeń, a także pomysłów i inspiracji może ubogacić pozostałych, a także uchronić innych przed popełnionymi, często nieświadomie, błędami. W systemie edukacji europejskiej niezmiennie jest przestrzeń na wyznaniowe nauczanie religii, jednak nauczanie to również musi ewaluować i odpowiadać na „znaki czasu” i realne potrzeby zarówno kościołów, które je prowadzą, państwa, które profiluje kształt działań edukacyjnych, jak i uczniów, którzy poszukują odpowiedzi na niezmienne i ponadczasowe pytania.

Bibliografia

1.	Legislation
2.	Statutory Acts
3.	Federálne zhromaždenie Českej a Slovenskej Federatívnej Republiky [Federal Assembly of the Czech and Slovak Federative Republic]. Zákon č. 171/1990 Zb. z 3. mája 1990, ktorým sa mení a dopĺňa zákon č. 29/1984 Zb. o sústave základných a stredných škôl (školský zákon) [Act no. 171/1990 Coll. of 3 May 1990, Amending and Supplementing Act no. 29/1984 Coll. on the System of Basic and Secondary Schools (the Education Act)]. In Národní program rozvoje vzdělávání v České Republice [National Programme for the Development of Education in the Czech Republic], ‘Bílá Novela zákona 29/1984 O sústave Základných a stredných škôl zo dňa 1.09.1990’ [‘White Amendment to Act no. 29/1984 on the System of Primary and Secondary Schools, effective from 1 September 1990’]. https://www.autora.sk/zz/1990/171/19900601.
4.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego [Regulation of the Minister of National Education of 15 February 1999 on the Core Curriculum for General Education]. Dziennik Ustaw 1999, no. 14, item 129.
5.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 21 maja 2001 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół oraz kształcenia w profilach w liceach profilowanych [Regulation of the Minister of National Education of 21 May 2001 on the Core Curriculum for Preschool Education, General Education in Various Types of Schools, and the Curriculum in Specialised High Schools]. Dziennik Ustaw 2001, no. 61, item 625.
6.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół [Regulation of the Minister of National Education of 26 February 2002 on the Core Curriculum for Preschool Education and General Education in Various Types of Schools]. Dziennik Ustaw 2002, no. 50, item 458.
7.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół [Regulation of the Minister of National Education of 23 December 2008 on the Core Curriculum for Preschool Education and General Education in Various Types of Schools]. Dziennik Ustaw 2009, no. 4, item 17.
8.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 27 sierpnia 2012 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół [Regulation of the Minister of National Education of 27 August 2012 on the Core Curriculum for Preschool Education and General Education in Various Types of Schools]. Dziennik Ustaw 2012, item 977.
9.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. ‘Porozumienie pomiędzy Konferencją Episkopatu Polski oraz Ministerstwem Edukacji Narodowej z dnia 3 kwietnia 2019 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych wymaganych od nauczycieli religii’ [‘Agreement Between the Polish Episcopal Conference and the Ministry of National Education of 3 April 2019 Regarding Professional Qualifications Required for Religious Education Teachers’]. Accessed 12 October 2024. https://e-dziennik.men.gov.pl/app/uploads/2019/04/Porozuminie-poz.-9_2019.pdf.
10.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach [Regulation of the Minister of National Education of 14 April 1992 on the Conditions and Methods of Organising Religious Education in Public Preschools and Schools]. Dziennik Ustaw 2020, item 983.
11.	Minister Edukacji Narodowej [Minister of National Education, Poland]. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 marca 2024 zmieniające rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych [Regulation of the Minister of National Education of 22 March 2024 Amending the Regulation on the Assessment, Classification, and Promotion of Pupils in Public Schools]. Dziennik Ustaw, 25 March 2024, item 438.
12.	Národná rada Slovenskej republiky [National Council of the Slovak Republic]. Zákon z 22. mája 2008 o výchove a vzdelávaní (školský zákon) a o zmene a doplnení niektorých zákonov [Act of 22 May 2008 on Upbringing and Education (Education Act) and on the Amendment and Supplementation of Certain Acts]. Accessed 25 January 2025. https://www.slov-lex.sk.
13.	Parlament České republiky [Parliament of the Czech Republic]. Zákon č. 563/2004 Sb., Zákon o pedagogických pracovnících a o změně některých zákonů [Act no. 563/2004 Coll., Act on Pedagogical Employees and Amendments to Certain Acts]. Accessed 23 August 2024. https://www.zakonyprolidi.cz/translation/cs/2004-563?langid=1033.
14.	Parlament České republiky [Parliament of the Czech Republic]. Zákon č. 561/2004 Sb. (školský zákon) [Act no. 561/2004 Coll. (the Education Act)]. Accessed 23 August 2024. https://www.zakonyprolidi.cz/cs/2004-561.
15.	Rzeczpospolita Polska [The Republic of Poland]. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 53, ust. 4 [Constitution of the Republic of Poland of 2 April 1997, art. 53, para. 4]. Dziennik Ustaw 1997, no. 78.
16.	Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [Sejm (Parliament) of the Republic of Poland]. Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. [Act on the Education System of 7 September 1991]. Dziennik Ustaw 1991, no. 95, item 425.
17.	Agreements and Concordats
18.	Slovenská republika a registrované cirkvi a náboženské spoločnosti [Slovak Republic and Registered Churches and Religious Communities]. Zmluva medzi Slovenskou republikou a registrovanými cirkvami a náboženskými spoločnosťami (č. 250/2002 Z. z.) [Agreement between the Slovak Republic and Registered Churches and Religious Communities (No. 250/2002 Coll.)]. Accessed 25 January 2025. https://www.aspi.sk/products/lawText/1/53619/1/2/zmluva-c-250-2002-zz-medzi-slovenskou-republikou-a-registrovanymi-cirkvami-a-nabozenskymi-spolocnostami/zmluva-c-250-2002-zz-medzi-slovenskou-republikou-a-registrovanymi-cirkvami-a-nabozenskymi-spolocnostami.
19.	Slovenská republika a Svätá Stolica [Slovak Republic and the Holy See]. Základná zmluva medzi Slovenskou republikou a Svätou Stolicou (č. 326/2001 Z. z.) [Basic Agreement between the Slovak Republic and the Holy See (No. 326/2001 Coll.)]. Accessed 25 January 2025. https://www.slov-lex.sk/ezbierky/pravne-predpisy/SK/ZZ/2001/326/#error=login_required&state=1f34fa8b-99b1-4ff6-8b8c-d7b000106022.
20.	Stolica Apostolska i Rzeczpospolita Polska [Holy See and Republic of Poland]. Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską, podpisany dnia 28 lipca 1993 r., art 12, ust. 1–4 [Concordat Between the Holy See and the Republic of Poland, Signed on 28 July 1993, Art. 12, Paragraphs 1–4]. Dziennik Ustaw 1998, nr 51, poz. 318.
21.	Statistical Sources
22.	CBOS [Centre for Public Opinion Research]. ‘Polski pejzaż religijny – z bliższego planu’ [‘The Polish Religious Landscape – A Closer Look’]. Komunikat z badań [Research Bulletin] 91 (2022): 5.
23.	Centrum pro výzkum veřejného mínění AV ČR [Centre for Public Opinion Research, Czech Academy of Sciences]. ‘Důvěra k vybraným institucím veřejného života a mezilidská důvěra – duben / květen 2023’ [‘Trust in Selected Public Life Institutions and Interpersonal Trust – April / May 2023’]. Accessed 3 August 2024. https://cvvm.soc.cas.cz/cz/tiskove-zpravy/politicke/instituce-a-politici/5676-duvera-k-vybranym-institucim-verejneho-zivota-a-mezilidska-duvera-duben-kveten-2023.
24.	Centrum vedecko-technických informácií SR [Slovak Centre for Scientific and Technical Information]. ‘Štatistická ročenka – základné školy’ [‘Statistical Yearbook – Primary Schools’]. Accessed 25 January 2025. https://www.cvtisr.sk/cvti-sr-vedecka-kniznica/informacie-o-skolstve/statistiky/statisticka-rocenka-publikacia/statisticka-rocenka-zakladne-skoly.html?page_id=9601.
25.	Centrum pro výzkum veřejného mínění AV ČR [Centre for Public Opinion Research, Czech Academy of Sciences]. ‘Důvěra některým institucím veřejného života – září 2012’ [‘Trust in Some Public Life Institutions – September 2012’]. Accessed 3 August 2024. https://cvvm.soc.cas.cz/cz/tiskove-zpravy/politicke/instituce-a-politici/1257-jak-obane-dvuji-nkterym-institucim-veejneho-ivota.
26.	Český statistický úřad [Czech Statistical Office]. ‘Náboženská víra obyvatel podle výsledků sčítání lidu: Lidé a společnost’ [‘Religious Beliefs of the Population According to the Census Results: People and Society’]. Accessed 3 August 2024. https://csu.gov.cz/docs/107508/173e4dad-8c1c-2d85-e9d2-d1a7c0c59657/17022014.pdf?version=1.0.
27.	Český statistický úřad [Czech Statistical Office]. ‘Sčítání lidu, domů a bytů – Pramenné dílo’ [‘Census of Population, Houses and Flats – Source Work’]. Accessed 3 August 2024. https://csu.gov.cz/docs/107508/3206501d-67cb-848c-ee52-2f59fcb12617/17200024.pdf. International Organisation for Migration (IOM) UN Migration Slovakia. ‘Migrácia na Slovensku’ [‘Migration in Slovakia’]. Accessed 25 January 2025. https://www.iom.sk/sk/migracia/migracia-na-slovensku.html.
28.	Ministerstvo kultury České republiky [Ministry of Culture of the Czech Republic]. ‘Rejstřík registrovaných církví a náboženských společností vedený Ministerstvem kultury ČR’ [‘Register of Registered Churches and Religious Societies Maintained by the Ministry of Culture of the Czech Republic’]. Accessed 23 August 2024. http://www3.mkcr.cz/cns_internet.
29.	Ministerstvo školství, mládeže a tělovýchovy [Ministry of Education, Youth and Sports, CR]. ‘Rejstřík škol a školských’. [‘Register of Schools and Educational Institutions’]. Accessed 23 August,, 2024. http://rejskol.msmt.cz.
30.	Štatistický úrad Slovenskej republiky [Statistical Office of the Slovak Republic]. Indexy vekového zloženia – SR, oblasti, kraje, okresy, mesto, vidiek [Age Structure Indices – Slovakia, Regions, Districts, Cities, Countryside]. Accessed 29 May 2025. http://statdat.statistics.sk/cognosext/cgi-bin/cognos.cgi?b_action=cognosViewer&ui.action=run&ui.object=storeID%28%22iF41FA7A868E74315A56CF26B722E3A07%22%29&ui.name=Indexy%20vekového%20zloženia%20-%20SR%2C%20oblasti%2C%20kraje%2C%20okresy%2C%20mesto%2C%20.
31.	Štatistický Úrad Slovenskej Republiky [Statistical Office of the Slovak Republic]. Počet obyvateľov podľa náboženského vyznania v SR k 1.1.2021 [Population by Religion in the Slovak Republic as of 1 January 2021]. Accessed 25 January 2025. https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/SR/SK0/SR.
32.	Štatistický úrad Slovenskej republiky [Statistical Office of the Slovak Republic]. Stav obyvateľov k 31. marcu 2024 [Population as of 31 March 2024]. Accessed 25 January 2025. https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tZJRb4IwFIV_jY9NL7RAeaxOAUc0jIHSl6UgTDYtqIRt_37VZC9LFPew-9C0yTm3t98pFniNhZJ9_Sq7ulFyp8-ZsF8iJ2DjscEBxiGBYP4YL_zJzPQSC68ugonHfeqEACz0LAi4nzy5ESHACRb3-OFKcbjPf0Mgbrf_5V9O3Kn2-zanztRYpsbQ_SkWWBSqa7stzpr8JLeoVKhWFZLv3Qj0pjnuNc1elejUHmX_NQJ5LLZ1PwICLAd3U6GKuTmiJbEQY9RB1HAtYpWFZRfs3L4t6g3OWEWAEsK00AVE84Kg3DZNVGxsJiu90PKMQ1wm5lEUxWGagpeaMwiI4cEiSfT89oDg-UdwK9IhqHGpcKbBOlfJGQ5e9XX5gRN15rPD8R8f6gOeD2WjP2_9djgIrhNqVFd-dnj9HxG1-0TXnhH7aVo9jBfIW_FvQX5N5w!!/dz/d5/L0lHSkovd0RNQUZrQUVnQSEhLzROVkUvc2s!/.
33.	Curriculum and Educational Policy Documents
34.	Katolícke Pedagogické a Katechetické Centrum [Catholic Pedagogical and Catechetical Centre]. ‘Inovovaný štátny vzdelávací program pre náboženskú výchovu’ [‘Updated State Educational Programme for Religious Education’]. Accessed 25 January 2025. https://kpkc.sk/inovovany-svp-2015.
35.	Katolícke Pedagogické a Katechetické Centrum [Catholic Pedagogical and Catechetical Centre]. ‘Kurikulum katolického náboženství ZŠ a SŠ – pracovný materiál’ [‘Curriculum of Catholic Religion for Primary and Secondary Schools – Working Material’]. Accessed 25 January 2025. https://kpkc.sk/wp-content/uploads/2020/05/KURIKULUM-KATOLICKEHO-NAB-ZS-A-SS%CC%8C-def-verzia-ju%CC%81n-2020.pdf.
36.	Katolícke Pedagogické a Katechetické Centrum [Catholic Pedagogical and Catechetical Centre]. ‘Kurikulum predmetu náboženstvo/náboženská výchova’ [‘Curriculum of the Subject of Religion/Religious Education’]. Accessed 25 January 2025. https://kpkc.sk/wp-content/uploads/2022/01/Kurikulum_ms_isced0.pdf.
37.	Komisja Wychowania Katolickiego KEP [Catholic Education Commission of the Polish Episcopal Conference]. Program nauczania religii [Religious Education Curriculum]. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2001.
38.	Komisja Wychowania Katolickiego KEP [Catholic Education Commision of the Polish Episcopal Conference]. ‘Oświadczenie Komisji Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski wobec zapowiedzi Ministerstwa Edukacji Narodowej o planowanych zmianach w organizacji lekcji religii w szkołach z dnia 13 lutego 2024 r’. [‘Statement of the Catholic Education Commission of the Polish Episcopal Conference on the Ministry of Education’s Announcement of Planned Changes to Religious Education in Schools, 13 February 2024’]. Accessed 12 October 2024. https://opoka.news/oswiadczenie.
39.	Komisja Wychowania Katolickiego KEP [Catholic Education Commission of the Polish Episcopal Conference]. ‘Oświadczenie Przewodniczącego Komisji Wychowania Katolickiego KEP z dnia 19 czerwca 2024’ [‘Statement by the Chairman of the Catholic Education Commission of the Polish Episcopal Conference, 19 June 2024’]. Accessed 12 October 2024. https://opoka.news/oswiadczenie-przewodniczacego-komisji-wychowania-katolickiego-kep.
40.	Konferencia biskupov Slovenska [Slovak Episcopal Conference]. ‘Pastoračný a evanjelizačný plán Katolíckej cirkvi na Slovensku’ [‘Pastoral and Evangelisation Plan for the Catholic Church in Slovakia’]. Accessed 25 January 2025. https://www.kbs.sk/obsah/sekcia/h/dokumenty-a-vyhlasenia/p/dokumenty-kbs/c/pastoracny-a-evanjelizacny-plan-katolickej-cirkvi-na-slovensku-2001-2006.
41.	Konferencja Episkopatu Polski [Polish Episcopal Conference]. Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce [Catechetical Directory of the Catholic Church in Poland]. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2001.
42.	Konferencja Episkopatu Polski [Polish Episcopal Conference]. Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce [The Curriculum of the Catechesis of the Catholic Church in Poland ]. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2001.
43.	Konferencja Episkopatu Polski [Polish Episcopal Conference]. ‘Stanowisko Konferencji Episkopatu Polski w sprawie zmian w organizacji lekcji religii w szkołach podejmowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej z 12 czerwca 2024 r’. [‘Position of the Polish Episcopal Conference on Changes to the Organisation of Religious Education in Schools Implemented by the Ministry of Education, 12 June 2024’]. Accessed 12 October 2024. https://opoka.news/nauczanie-religii-w-polskiej-szkole-stanowi-wielkie-dobro-dla-mlodego-czlowieka.
44.	Ministerstvo školstva, vedy, výskumu a športu Slovenskej republiky [Ministry of Education, Science, Research and Sport of the Slovak Republic]. ‘Koncepcia rozvoja výchovy a vzdelávania v Slovenskej republike na najbližších 15 – 20 rokov (projekt ‘MILÉNIUM’)’ [‘Concept for the Development of Education in the Slovak Republic for the Next 15–20 Years (the Millennium project)’]. Accessed 25 January 2025. https://www.noveskolstvo.sk/upload/pdf/MILENIUM.pdf.
45.	Ministerstvo školstva, vedy, výskumu a športu Slovenskej republiky [Ministry of Education, Science, Research and Sport of the Slovak Republic]. ‘Vzdelávanie pre 21. storočie. Východiská zmien v kurikule základného vzdelávania’ [‘Education for the 21st Century: Foundations for Changes in the Primary Education Curriculum’]. Accessed 25 January 2025. https://vzdelavanie21.sk/wp-content/uploads/2022/06/Vychodiska-zmien-v-kurikule-zakladneho-vzdelavania.pdf.
46.	Ministerstvo školstva, vedy, výskumu a športu Slovenskej republiky [Ministry of Education, Science, Research and Sport of the Slovak Republic]. ‘Štátny vzdelávací program pre základné vzdelávania (2023)’ [‘State Educational Programme for Primary Education (2023)’]. Accessed 25 January 2025. https://www.minedu.sk/data/files/11808_statny-vzdelavaci-program-pre-zakladne-vzdelavanie-cely.pdf.
47.	Ministerstvo školství, mládeže a tělovýchovy [Ministry of Education, Youth and Sports, CR]. ‘Strategie vzdělávací politiky 2020’ [‘Education Policy Strategy 2020’]. Accessed 16 August 2024. https://www.edu.cz/wp-content/uploads/2020/08/Strategie_vzdelavani_2020.pdf. Pontifical Council for Promoting New Evangelization. Directory for Catechesis. London: Catholic Truth Society, 2020.
48.	Sekretariát České Biskupské Konference [Secretariat of the Czech Episcopal Conference]. Katechetické směrnice České biskupské konference [Catechetical Directives of the Czech Episcopal Conference]. Praha: Sekretariát ČBK, 1994.
49.	Sekretariát České Biskupské Konference [Secretariat of the Czech Episcopal Conference]. Osnovy k výuce náboženské výchovy římskokatolické církve v 1.–9. ročníku základní školy [Curriculum for Teaching Religious Education of the Roman Catholic Church in Years 1–9 of Primary Schools]. Praha: Sekretariát ČBK, 2004.
50.	Sekretariát České Biskupské Konference [Secretariat of the Czech Episcopal Conference]. Osnovy náboženské výchovy pro základní školy [Curriculum for Religious Education in Primary Schools]. Praha: Sekretariát ČBK, 1996.
51.	Sekretariát České Biskupské Konference [Secretariat of the Czech Episcopal Conference]. Dokument o směřování katecheze a náboženského vzdělávání v ČR [Document on the Direction of Catechesis and Religious Education in the Czech Republic]. Praha: Sekretariát ČBK, 2015. Sekretariát České Biskupské Konference [Secretariat of the Czech Episcopal Conference]. Dokument pro náboženské vzdělávání dětí v České republice [Document for the Religious Education of Children in the Czech Republic]. Praha: Sekretariát ČBK, 2021.
52.	Academic Literature
53.	Balík, Stanislav, Jiří Hanuš. Katolická církev v Československu 1945–1989 [The Catholic Church in Czechoslovakia, 1945–1989]. Brno: Centrum pro studium demokracie a kultury, 2007.
54.	Benák, Jaroslav. ‘Zvláštní práva církví’ [‘Special Rights of Religious Communities’]. In Právna politika a legislatíva v oblasti konfesného práva [Legal Policy and Legislation in Religious Law], edited by Michaela Moravčíková, 263–270. Bratislava: Wolters Kluwer, 2020.
55.	Błaszczyk, Katarzyna. ‘Szkoła na miarę czasów … tylko których? – o reformie szkolnictwa z 2017 roku’ [‘A School for the Times … But Which Ones? – On the 2017 Education Reform’]. Polonistyka. Innowacje [Polish Studies: Innovations] 12 (2020): 93–108.
56.	Blažek, Petr, Vojtěch Pokorný. Duchovní střed Evropy: dějiny Mariánského sloupu na Staroměstském náměstí v Praze 1650–2020 [The Spiritual Centre of Europe: The History of the Marian Column on the Old Town Square in Prague, 1650–2020]. Praha: Muzeum Karlova mostu, 2020.
57.	Boček, Libor. ‘Vývoj české vzdělávací politiky a porovnání jejích klíčových témat se vzdělávací politikou Evropské unie v období 90. Let’ [‘The Development of Czech Educational Policy and Comparison of Its Key Themes with European Union Educational Policy in the 1990s’]. Sborník prací Filozofické fakulty brněnské univerzity. Řada pedagogická [Proceedings of the Faculty of Arts, Brno University: Pedagogical Series] 50, 7 (2002): 111–118. Accessed 13 August 2024. https://hdl.handle.net/11222.digilib/104701.
58.	Butta, Tomáš. Církev československá husitská. 90 let Církve československé husitské [The Czechoslovak Hussite Church: 90 Years of the Czechoslovak Hussite Church]. Praha: Církev československá husitská ve spolupráci s Náboženskou obcí CČSH, 2010.
59.	Butta, Tomáš. ‘Nad zveřejněním prvních výsledků sčítání obyvatel 2021 ve vztahu k náboženství’ [‘On the Publication of the First Results of the 2021 Census in Relation to Religion’]. Český zápas: Týdeník Církve československé husitské [Czech Struggle: Weekly of the Czechoslovak Hussite Church] 102, 5 (2022). Accessed 24 July 2024. https://www.ccsh.cz/index.php?preview=1&option=com_dropfiles&format=&task=frontfile.download&catid=175&id=3951&Itemid=1000000000000.
60.	Czekalski, Ryszard. ‘Rys historyczny nauczania religii katolickiej w Polsce’ [‘A Historical Outline of Catholic Religious Education in Poland’]. Studia Katechetyczne [Catechetical Studies] 7 (2010): 99–125.
61.	Černý, Pavel. ‘Mystifikace dějin kolem obnovy sloupu na Staroměstském náměstí. Názor emeritního předsedy Ekumenické rady církví na obnovu Mariánského sloupu’ [‘The Mystification of History Surrounding the Restoration of the Column on the Old Town Square: The Opinion of the Former Chairman of the Ecumenical Council of Churches on the Restoration of the Marian Column’]. Christnet, 8 August, 2012. https://www.christnet.eu/clanky/4888/mystifikace_dejin_kolem_obnovy_sloupu_na_staromestskem_namesti.url.
62.	Čornej, Petr et al. Dějiny zemí Koruny české I. Od příchodů Slovanů do roku 1740 [The History of the Lands of the Bohemian Crown I: From the Arrival of the Slavs to 1740]. 8th edition. Praha, Litomyšl: Paseka, 2002.
63.	Čornej, Petr. Světla a stíny husitství: (události, osobnosti, texty, tradice): výbor z úvah a studií [Lights and Shadows of Hussitism: (Events, Personalities, Texts, Traditions): A Selection of Reflections and Studies]. Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2011.
64.	Dolanský, Lukáš, Bedřich Kratochvíl. ‘Papež Benedikt XVI. okouzlil Václava Klause’ [‘Pope Benedict XVI Charms Václav Klaus’]. Lidové Noviny, 29 September 2009. Accessed 3 August 2024. https://www.lidovky.cz/domov/papez-benedikt-xvi-okouzlil-vaclava-klause.A090928_210802_ln_domov_mev.
65.	Draguła, Andrzej. Kościół na rynku. Eseje pastoralne [The Church in the Marketplace: Pastoral Essays]. Warsaw: Biblioteka Więzi, 2020.
66.	Fryč, Jindřich, Zuzana Matušková, Pavla Katzová, Karel Kovář, Jaromír Beran, et al. ‘Strategie vzdělávací politiky České republiky do roku 2030+’ [‘Educational Policy Strategy of the Czech Republic to 2030+’]. Praha: Ministerstvo školství, mládeže a tělovýchovy, 2020. Accessed 3 August 2024. https://msmt.gov.cz/uploads/Brozura_S2030_online_CZ.pdf.
67.	Galandauer, Jan. 6.7.1915 – Pomník Mistra Jana Husa: český symbol ze žuly a bronzu [6.7.1915 – The Monument to Master Jan Hus: A Czech Symbol in Granite and Bronze]. Praha: Havran, 2008.
68.	Halík, Tomáš, Andrzej Babuchowski. Zacheuszu! Kazania na niedziele i święta [Zacchaeus! Sermons for Sundays and Feasts]. Kraków: WAM, 2006.
69.	Halík, Tomáš. ‘Katolícka Církev v České republice po roce 1989’ [‘The Catholic Church in the Czech Republic Since 1989’]. Accessed 25 January 2025. http://halik.cz/cs/tvorba/clanky-eseje/clanek/49.
70.	Halík, Tomáš. ‘Otázky a pochybnosti’ [‘Questions and Doubts’]. In Český atheismus: příčiny, klady, zápory [Czech Atheism: Causes, Pros, Cons], edited by Michal Kitta, 47–54. Benešov: Eman, 2006.
71.	Hanesová, Dana. Klúčové príncípy etickej výchovy v náboženskej výchove [Key Principles of Ethical Education in Religious Education]. Banská Bystrica: PF UMB, 2009.
72.	Hanesová, Dana. Náboženská výchova v školách [Religious Education in Schools]. Banská Bystrica: PF UMB, 2005.
73.	Hanesová, Dana. Náboženská výchova v Európskej unii [Religious Education in the European Union]. Banská Bystrica: PF UMB, 2006. Horák, Zaboj. Církve a české školství [Churches and Czech Education]. Praha: Grada Publishing, 2011.
74.	Hřebecký, Miroslav. ‘Jak se nám daří naplňovat Strategii 2030+?’ [‘How Are We Doing in Implementing the 2030+ Strategy?’]. Accessed 3 August 2024. https://www.eduin.cz/clanky/strategie2030.
75.	Hurajtová, Jana. Kurikulum predmetu katolícke náboženstvo/náboženská výchova pre základné školy, stredné školy, štvorročné gymnáziá a osemročné gymnáziá, dvojročné nadstavbové stredné školy [Curriculum for the Subject of Catholic Religion/Religious Education for Primary Schools, Secondary Schools, Four-Year Grammar Schools, and Eight-Year Grammar Schools, and Two-Year Post-Secondary Schools]. Spišská Nová Ves: KPKC, 2010.
76.	Internet Daily Aktuálně.cz. ‘Papežské návštěvy od Havla po Zemana’ [‘Papal Visits from Havel to Zeman’], 13 February 2015. Accessed 4 August 2024. https://zpravy.aktualne.cz/domaci/prehledne-papezske-navstevy-od-havla-po-zemana/r~32d0f22eb1e411e49f60002590604f2e/v~sl:cd6ff6bec3ab5398f8cd93cc51b8695d.
77.	Jančarová, Markéta. ‘Právní úprava výuky náboženství v Českých zemích v 19. a 20. století’ [‘The Legal Regulation of Religious Education in the Czech Lands in the 19th and 20th Centuries’]. Revue církevního práva 39, 1 (2008): 42–47.
78.	Jedynak, Witold. ‘Nauczanie religii w polskich szkołach. Sukces czy porażka?’ [‘Religious Education in Polish Schools: Success or Failure?’] Poznańskie Studia Teologiczne 32 (2018): 207–228.
79.	Kadlec, Jaroslav. Přehled českých církevních dějin 1 [An Overview of Czech Church History 1]. Praha: Zvon, 1991.
80.	Kalous, Jaroslav, Arnošt Veselý, eds. Vybrané problémy vzdělávací politiky [Selected Issues in Education Policy]. Praha: Karolinum, 2006.
81.	Kaščák, Ondrej, Zuzana Danišková. ‘For God and for Nation! The Ideologisation of Schools and Education Under the Changing Relationship Between Church and State in Slovakia’. Human Affairs 32, 2 (2022): 162–179. https://doi.org/10.1515/humaff-2022-0013.
82.	Kaščák, Ondrej, Eszter Neumann, Zuzana Danišková. ‘The Pendulum of Secularization and De-secularization: Nationalism, State-church Relations and Religious Education in Hungary and Slovakia’. In Educational Secularization Within Europe and Beyond: The Political Projects of Modernizing Religion through Education Reform, edited by Mette Buchardt, 261–286. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg, 2025. https://doi.org/10.1515/9783111337975-013.
83.	Kašný, Jiří, ed. Život a poslání křesťanů v církvi a ve světě: závěrečný dokument Plenárního sněmu katolické církve v ČR [The Life and Mission of Christians in the Church and in the World: Final Document of the Plenary Council of the Catholic Church in the Czech Republic]. Kostelní Vydří: Karmelitánské nakladatelství, 2007.
84.	Kejř, Jiří. Husův proces [Hus’s Trial]. Praha: Vyšehrad, 2000.
85.	Kielian, Andrzej. Przyszłość lekcji religii. Kontekst kultury cyfrowej, nowa dydaktyka i wskazania dla tworzenia podręczników [The Future of Religious Education: Context of Digital Culture, New Doctrines, and Guidelines for Creating Textbooks]. Kraków: Unum, 2021.
86.	Kielian, Andrzej. ‘Modele nauczania religii w Europie’ [‘Models of Religious Education in Europe’]. In Leksykon katechetyczny [Catechetical Lexicon], edited by J. Kochel, J. Kostorz, 441–446. Kielce: Jedność, 2020.
87.	Kosová, Beáta, Štefan Porubský. Transformačné premeny slovenského školstva po roku 1989 [Transformational Changes in Slovak Education Since 1989]. Banská Bystrica: PF UMB, 2011.
88.	Kotyk, Jiří. Spor o revizi Husova procesu [The Dispute over the Revision of Hus‘s Trial]. 1st edition. Praha: Vyšehrad, 2001.
89.	Kuźniar, Mariusz. ‘Wychowanie religijne w Czechach’ [‘Religious Education in the Czech Republic’]. In Leksykon katechetyczny [Catechetical Lexicon], edited by Jan Kochel, Jerzy Kostorz, 753–757. Kielce: Jedność, 2022.
90.	Lášek, Jan Blahoslav. Jan Hus mezi epochami, národy a konfesemi: Sborník mezinárodního sympozia, konaného 22.–26. září 1993 v Bayreuthu, SRN [Jan Hus Between Epochs, Nations, and Confessions: Proceedings of the International Symposium Held 22–26 September 1993 in Bayreuth, FRG]. 1st edition. Praha: Česká křesťanská akademie: Husitská teologická fakulta Univerzity Karlovy, 1995.
91.	Lencz, Ladislav. Metódy etickej výchovy [Methods of Ethical Education]. Bratislava: Metodické centrum, 1993.
92.	Malik, Magdalena. ‘Stosunki wyznaniowe w II Rzeczypospolitej (1918–1928)’ [‘Religious Relations in the Second Polish Republic (1918–1928)’]. Perspectiva 22, 2 (2023): 85–94.
93.	Marek, Pavel. České schisma: příspěvek k dějinám reformního hnutí katolického duchovenstva v letech 1917–1924 [The Czech Schism: A Contribution to the History of the Reform Movement of the Catholic Clergy, 1917–1924]. Rosice u Brna: Gloria, 2000.
94.	Mazur, Radosław. ‘Katecheza w sytuacji pluralizmu i złożoności’ [Catechesis in a Situation of Pluralism and Complexity]. Studia Katechetyczne 17 (2021): 173–188. https://doi.org/10.21697/sk.2021.17.11.
95.	Mazur, Radosław, Remigiusz Szauer. ‘Confessional Religious Education at School in the Face of Contemporary Challenges Based on the Polish Experience’. Religions 15 (2024): 1387. https://doi.org/10.3390/rel15111387.
96.	Mezglewski, Artur. Polski model edukacji religijnej w szkołach publicznych. Aspekty prawne [The Polish Model of Religious Education in Public Schools: Legal Aspects]. LublIn Wydawnictwo KUL, 2009.
97.	Mikloško, František. ‘Tri dvadsaťročia cirkvi na Slovensku (1948–2009)’ [‘Three Decades of the Church in Slovakia (1948–2009)’]. Impulz 3 (2009): 38–45. Accessed 25 January 2025. http://www.impulzrevue.sk/article.php?460.
98.	Misiaszek, Kazimierz. Koncepcja nauczania religii katolickiej w publicznej szkole polskiej [The Concept of Teaching Catholic Religion in the Polish Public School]. Warsaw: Towarzystwo Naukowe św. Franciszka Salezego, 2010.
99.	Muchová, Ludmila. ‘Osnovy náboženství na českých státních školách v současnosti’ [‘The Religious Education Curriculum at Contemporary Czech State Schools’]. Studia Theologica 6, 1 (2004): 74–89. Accessed 24 August 2024. https://www.studiatheologica.eu/artkey/sth-200401-0007_Osnovy_nabozenstvi_na_ceskych_statnich_skolach_v_soucasnosti.php.
100.	Operacz, Joanna, ed. Kościół w Polsce. Raport [The Church in Poland: A Report]. Warsaw: Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego J. Paderewskiego, 2023.
101.	Pařízek, Vlastimil. ‘Perspektivní varianty vzdělávací politiky’ [‘Prospective Variants of Educational Policy’]. Pedagogika 43, 2 (1993): 115–120.
102.	Petráček, Tomáš. ‘Proměny uskutečňování a vnímání synodality v dějinách katolické církve: Tři české synodální procesy 19.–21. století’ [‘Changes in the Implementation and Perception of Synodality in the History of the Catholic Church: Three Czech Synodal Processes of the 19th–21st Centuries’]. Verba Theologica 21, 2 (2022): 15–20.
103.	Petráček, Tomáš. Sekularizace a katolicismus v českých zemích: specifické rysy české cesty od lidové církve k nejateističtější zemi světa [Secularization and Catholicism in the Czech Lands: Specific Features of the Czech Path from Traditional Church to the Most Atheist Country in the World]. Ostrava: Moravapress, 2013.
104.	Polak, Ryszard. Religia rzymskokatolicka w szkołach II Rzeczypospolitej [Roman Catholic Religion in the Schools of the Second Polish Republic]. Lublin: Polihymnia, 2007.
105.	Polc, Jaroslav V. ‘Rehabilitovat Jana Husa?’ [‘Rehabilitate Jan Hus?’]. Studie, 115 (1988): 41–54.
106.	Polívka, Miloslav, Jaroslav Pánek. Jan Hus ve Vatikánu: mezinárodní rozprava o českém reformátoru 15. století a o jeho recepci na prahu třetího tisíciletí [Jan Hus in the Vatican: An International Debate on the 15th-Century Czech Reformer and His Reception at the Turn of the Third Millennium]. Praha: Historický ústav Akademie věd, 2000.
107.	Potocki, Andrzej. Wychowanie religijne w polskich przemianach [Religious Education in Polish Transformations]. Warsaw: Wydawnictwo UKSW, 2007.
108.	Prezydium Konferencji Episkopatu Polski [Presidium of the Polish Episcopal Conference]. ‘Komunikat dotyczący zmian wprowadzoych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w organizacji lekcji religii w szkołach publicznych w dniu 17 stycznia 2025 r’. [‘Statement on Changes Introduced by the Ministry of National Education to the Organization of Religious Education in Public Schools, 17 January 2025’]. Accessed 5 February 2025. https://opoka.news/komunikat-prezydium-kep-dotyczacym-zmian-wprowadzanych-przez-men.
109.	Přibyl, Stanislav. ‘Pojetí tzv. «zvláštních práv» církví a náboženských společností podle zákona č. 3/2002 Sb’ [‘The Concept of So-Called ‘Special Rights’ of Churches and Religious Societies Under Act no. 3/2002 Coll’.]. Revue církevního práva 27, no. 1 (2004): 7–20.
110.	Reimer, Tibor. ‘Religious Education at Schools in Slovakia’. In Religious Education at Schools in Europe, Part 1: Central Europe, edited by Martin Jäggle, Martin Rothgangel, Thomas Schlag, 223–248. Vienna: V&R unipress, 2016.
111.	Reimer, Tibor. Náboženská výchova ako rozvoj náboženských kompetencií [Religious Education as the Development of Religious Competencies]. Bratislava: Don Bosco, 2020.
112.	Reimer, Tibor. ‘Ethikunterricht und Religionsunterricht in der Slowakei. Eine Beziehung zwischen Zusammenarbeit und Konkurrenz’ [‘Ethics and Religious Education in Slovakia: A Relationship Between Cooperation and Competition’]. Österreichisches Religionspädagogisches Forum 30, 1 (2022): 69–87.
113.	Reimer, Tibor. ‘Sprievodca zmenami vo vzdelávacích oblastiach. Človek a spoločnosť, Rímskokatolícka náboženská výchova/náboženství’ [‘A Guide to Changes in Educational Subjects: People and Society, Roman Catholic Religious Education/Religion’]. Bratislava: NIVAM, 2024. Accessed 25 January 2025. https://vzdelavanie21.sk/wp-content/uploads/2024/12/Clovek-a-spolocnost_RKC.pdf.
114.	Różańska, Aniela. Edukacja religijna młodzieży w warunkach pluralizmu religijnego w wybranych krajach Europy Środkowo-Wschodniej (Grupa Wyszehradzka: Polska, Czechy, Słowacja, Węgry) – studium porównawcze [Religious Education of Youth in the Context of Religious Pluralism in Selected Central and Eastern European Countries (Visegrad Group: Poland, Czech Republic, Slovakia, Hungary) – A Comparative Study]. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2015.
115.	Serwis Rzeczypospolitej Polskiej [Gov.pl]. ‘Profil Absolwenta i Absolwentki – zaczynamy ogólnopolskie konsultacje’ [‘Profile of the Graduate – We Are Starting Nationwide Consultations, 24 September 2024’]. Accessed 3 August 2024. https://www.gov.pl/web/edukacja/profil-absolwenta-i-absolwentki--zaczynamy-ogolnopolskie-konsultacje.
116.	Smetana, Pavel. ‘Odpověď papeži. Odpověď synodního seniora ČCE P. Smetany papeži Janu Pavlu II’ [‘Answer to the Pope: The Response of the Synod Senior of the Evangelical Church of Czech Brethren (ČCE) P. Smetana to Pope John Paul II’]. Protestant 6 (1995). Accessed 8 August 2024. https://protestant.evangnet.cz/odpoved-papezi.
117.	Stępień-Lampa, Natalia. ‘Główne reformy oświatowe w III RP. O wpływie polityki na edukację’ [‘Main Educational Reforms in the Third Polish Republic: On the Impact of Politics on Education’]. Studia Humanistyczno-Społeczne 18 (2017): 153–166.
118.	Straková, Jana, David Greger, Jan Kalous, Hana Košťálová, Pavla Polechová, Johana Simonová, Oldřich Štefl, Arnošt Veselý. Analýza naplnění cílů Národního programu rozvoje vzdělávání v České republice (Bílé knihy) v oblasti předškolního, základního a středního vzdělávání [Analysis of the Fulfilment of the Goals of the National Educational Development Programme in the Czech Republic (White Paper) in Preschool, Primary, and Secondary Education]. Praha: MŠMT, 2009. Accessed 16 August 2024. https://msmt.gov.cz/uploads/VKav_200/A_BK_230609/AV_evaluace_BK.pdf.
119.	Tomasik, Piotr. Religia w dialogu z edukacją [Religion in Dialogue with Education]. Warsaw: Wydawnictwo Salezjańskie, 2004.
120.	Twenge, Jean. iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy – and Completely Unprepared for Adulthood and What That Means for the Rest of Us. New York: Atria Books, 2017.
121.	Uriarte, Luzio, Lidia Rodríguez. ‘Religion at School in Secular Europe’. Religions 14 (2023): 700. https://doi.org/10.3390/rel14060700.
122.	Vaško, Václav. ‘Přehled a charakteristika církevních procesů padesátých let’ [‘Overview and Characteristics of Church Trials in the 1950s’]. In Církevní procesy padesátých let [Church Trials of the 1950s], edited by Jan Stříbrný, Václav Vaško, Oto Mádr, Vojtěch Vlček, Jindřich Zdeněk Charouz, Stanislav Balík, and Jaroslav Cuhra, 11–36. Kostelní Vydří: Karmelitánské nakladatelství, 2002.
123.	Veritas – The Historical Society for Updating the Legacy of the Czech Reformation. ‘The So-Called Marian Column on the Old Town Square in Prague: Information on Its History, Actual Significance, and Persistent Efforts for Its Reconstruction’. Accessed 25 September 2024. https://veritas.evangnet.cz/en/marian-column#history.
124.	Veritas – The Historical Society for Updating the Legacy of the Czech Reformation. ‘Odmítavé prohlášení CČSH k obnovení sloupu’ [‘The Czechoslovak Hussite Church’s Rejection of the Column’s Restoration’]. Accessed 25 September 2024. https://veritas.evangnet.cz/mariansky-sloup#ccsh.
125.	Wagnerová, Eliška, Vojtěch Šimiček, Tomáš Langášek, Ivo Pospíšil. Listina základních práv a svobod. Komentář [Charter of Fundamental Rights and Freedoms: Commentary]. Praha: Wolters Kluwer, 2012.
126.	Wołkiewicz, Albert. Główne idee polskich programów katechetycznych [Main Ideas of Polish Catechetical Programmes]. Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJPII, 2018.
127.	Zahorska, Marta. ‘Sukcesy i porażki reformy edukacji’ [‘Successes and Failures of the Education Reform’]. Przegląd Socjologiczny 58, 3 (2009): 119–142.
128.	Ziebertz, Hans-Georg, Ulrich Riegel, eds. How Teachers in Europe Teach Religion: An International Empirical Study in 16 Countries. Münster: Lit Verlag, 2009.
129.	Zozuláková, Viera, Ján Zozulák. ‘Religious Education in Slovakia – The New Challenges’. The International Journal of Educational Researchers 3, 3 (2010): 43–56.
130.	Zulehner, Paul M., Tomáš Halík. Wir teilen dieses Traum. Theologinnen und Theologen aus aller Welt argumentieren ‘Pro Pope Francis’ [We Share This Dream: Theologians from All Over the World Argue ‘Pro Pope Francis’]. Ostfildern: Patmos Verlag, 2019.

Religious Education in Poland, the Czech Republic, and Slovakia: Past, Present, and Future