Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny


ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-26
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Issue archive / t. 24, 2025
Strach, niepokój i rozpacz – przekonania i wątpliwości bohaterów „Nocy i dni” Marii Dąbrowskiej. Fragmenty analizy semantycznej
(Fear, anxiety, despair – convictions and doubts of "Nights and Days" heroes by Maria Dąbrowska. Fragments of semantic analysis)

Authors: Agnieszka Zatorska ORCID
Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Filologii Słowiańskiej
Keywords: lexical units of emotions and conviction analytical constructions experiencer
Whole issue publication date:2026-02
Page range:12 (417-428)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

This article is devoted to a set of nouns (strach 'fear', niepokój 'anxiety', rozpacz 'despair', przekonanie 'conviction', wątpliwość 'doubt') and analytical constructions. The material from the "Nights and Days" by Maria Dąbrowska includes the phrases from the descriptive parts and dialogues. The analysis comprises 423 phrases. The analysis will draw methodologically on lexical semantics, semantic syntax, stylistics. The classification and discussion focus on semantic and structure of analytical constructions, particularly those of the verbo-nominal. Inchoativity is shown by set of verbs in analytical units (such as dojść do przekonania, wpaść w rozpacz). Intensivity is driven by some verbs in analytical constructions (umacniać się w przekonaniu) and so graduality (nabierać przekonania) and causativity (budzić wątpliwości). The paper deals with the problem of periphrastic predication. Metaphorical units (such as rozpacz targała; strach miota, owładnął, przygnał, zmuszał; wątpliwości napastowały) are presented as a separate group. The argument position x, which is imminent component of emotional and intellectual predicates semantic structure, with the semantic role of experiencer corresponds with selected characters such as Barbara (frequently), Bogumił, Agnieszka and others.
Download file

Article file

Bibliography

1.Bańko, Mirosław (red.). Inny słownik języka polskiego, t. 1–2, Wyd. II, Warszawa: PWN, 2014.
2.Danielewiczowa, Magdalena. Wiedza i niewiedza. Studium polskich czasowników epistemicznych. Warszawa: UW Katedra Lingwistyki Formalnej, 2002.
3.Dąbrowska, Maria. Noce i dnie. T. I–II, III–IV, BN Wrocław: Ossolineum, 2023
4.Głębicka, Ewa. Wstęp i opracowanie: M. Dąbrowska, Noce i dnie. T. I–II, III–IV, BN Wrocław: Ossolineum, 2023, s. V–CLXXXII.
5.Jędrzejko, Ewa (red.), Loewe, Iwona, Żmigrodzki, Piotr. Słownik polskich zwrotów werbo-nominalnych. Zeszyt próbny. Warszawa: Energeia, 1998.
6.Józefacka, Maria. Konstrukcje metaforyczne u Dąbrowskiej, w: Pięćdziesiąt lat twórczości Marii Dąbrowskiej. Referaty i materiały sesji naukowej, pod red. E. Korzeniewskiej, Warszawa: PIW, 1963.
7.Józefacka, Maria. „Konstrukcje metaforyczne w nowelistyce Marii Dąbrowskiej. Wybrane zagadnienia”, Roczniki Humanistyczne t. XV, z. 1 (1967), 113–127.
8.Karaś, Agnieszka, „Językowa konceptualizacja uczuć z grupy STRACHU na podstawie konstrukcji werbo-nominalnych”, Poradnik Językowy 2003, z. 4, 27–35.
9.Kiklewicz, Aleksander. „Metafora w strukturze kategorii pojęciowej (na materiale językowej konceptualizacji strachu)”, Poradnik Językowy 2005, z. 2, 7–25.
10.Kiklewicz, Aleksander, Korytkowska, Małgorzata, Mazurkiewicz–Sułkowska, Julia, Zatorska, Agnieszka. Zintegrowany opis semantyczno-syntaktyczny czasowników bułgarskich, polskich i rosyjskich (VERBA COGITANDI I VERBA SENTIENDI), Część I,II1, II2. red. nauk. M. Korytkowska, seria Slavica, Warszawa: Wydawnictwo IS PAN (SOW), 2019.
11.Lakoff George, Johnson Mark. Metafory w naszym życiu. przeł. T. Krzeszowski, Warszawa: PIW, 1988.
12.Loewe, Iwona. Konstrukcje analityczne w poezji Młodej Polski. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000.
13.Maliszewska, Agnieszka. „O problemie kryteriów klasyfikacyjnych predykatorów mentalnych”, Rozprawy Komisji Językowej ŁTN, tom XLVI, (2001), 91–134.
14.Maliszewska, Agnieszka. „Wybrane właściwości analitycznych predykatorów mentalnych”, Rozprawy Komisji Językowej ŁTN, tom XLVII (2002), 79–87.
15.Nowakowska–Kempna, Iwona. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wykładnikami predykatów uczuć. Katowice: Uniwersytet Śląski, 1986.
16.Nowakowska–Kempna, Iwona. Konceptualizacja uczuć w języku polskim, Warszawa: Wyższa Szkoła Pedagogiczna. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, 1995.
17.Samborska–Kukuć, Dorota. „Lubić to, czego nie ma”. Pani Barbara Niechcicowa – studium rozczarowania. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica nr 3 (49) 2018, 265–281.
18.Słoboda, Jolanta. Leksykalno-semantyczne wyznaczniki letnich pejzaży wiejskich w Nocach i dniach Marii Dąbrowskiej, „Studia Językoznawcze. Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny” 14 (2015), s. 333–345.
19.Słoboda, Jolanta. Leksykalno-semantyczne wyznaczniki wiosennych pejzaży wiejskich w Nocach i dniach Marii Dąbrowskiej, „Studia Językoznawcze. Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny” 15 (2016), s. 115–125.
20.Ulitzka, Ewa. „Polskie werbo-nominalne konstrukcje analityczne oznaczające pozytywne stany emocjonalne (z rzeczownikami RADOŚĆ, WESOŁOŚĆ, UCIECHA, EUFORIA, ZADOWOLENIE, SZCZĘŚCIE)”, Roczniki Humanistyczne LII, 6, 2004, 113–148.
21.Woźniak, Ewa. „Wpadać w rozpacz. Obrazowanie a zmiana znaczenia wyrazu”, Studia Językoznawcze. Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny 11 (2012), 221–231.
22.Zatorska, Agnieszka. Z problemów tłumaczenia predykatywnych wyrażeń uczuć w słoweńskim przekładzie „Bez dogmatu” Henryka Sienkiewicza, w: J. L. Banasiak, A. Kiklewicz, J. Mazurkiewicz–Sułkowska (red.). Języki słowiańskie dziś: W kręgu kategorii, struktur i procesów. Warszawa–Łódź: Instytut Slawistyki PAN, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021, 367–386.
23.Zatorska, Agnieszka. „ „Zdawać się, zdać się” [to seem, to purport (imperf./perf.)] and „wydawać się, wydać się” [to appear, to seem (imperf./perf.)] in „The Doll” by Bolesław Prus. A syntactic, semantic, and functional analysis”, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica t. 57 Język a wspólnota, 57, 2023, 201–220.
24.Żmigrodzki, Piotr. Właściwości składniowe analitycznych konstrukcji werbo-nominalnych w języku polskim. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000.