Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny


ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-06
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Issue archive / t. 24, 2025
Płaksa i Wesołowski. Uwagi o sposobach przedstawiania stanów psychicznych w sztuce na marginesie „portretu” aktora Alojzego Fortunata Żółkowskiego
(Płaksa and Wesołowski. Remarks on the Ways of Representing Mental States in Art on the Margins of the "Portrait" of the Actor Alojzy Fortunat Żółkowski)

Authors: Anna Grochala ORCID
Muzeum Narodowe w Warszawie
Keywords: Żółkowski Alojzy Fortunat facial expression Jean qui rit Jean qui pleure
Whole issue publication date:2026-02
Page range:18 (85-102)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

In the National Museum in Warsaw there are two paintings depicting a laughing young man, believed to be portraits of the Polish actor Alojzy Fortunat Żółkowski (1777–1822). The same portrait, titled Alojzy Żółkowski (Father) as “Comedy”, and its pendant – a portrait of a weeping old man, titled Wojciech Bogusławski as ‘Tragedy’ – are held by the Museum at National Stary Theatre in Kraków. Analysis of the images and the collected comparative material revealed that the portraits were based on paintings from 1808–1810 by the French artist Louis Léopold Boilly (1761–1845): Jean qui rit (self-portrait of the painter) and Jean qui pleure (portrait of the painter's father). These portraits, depicting two distinct psychological states: joy and sadness, are consistent with the tradition of depicting emotions through pose, gesture, and facial expression in the visual arts. The development of artistic theory (including Charles Le Brun's academic theory, physiognomy, and the art of acting) contributed to the creation of characterological and iconographic types. The identification of the figure depicted in the portraits as Żółkowski may have been facilitated by the comedian's fame and the roles he played, as well as knowledge of theatrical principles of acting, taught by Wojciech Bogusławski, among others.
Download file

Article file

Bibliography

1.Bachórz Józef. „Karta z dziejów zdrowego rozsądku, czyli o fizjonomice w literaturze”. Teksty, 2 (1976), 86–105.
2.Belting Hans. Faces. Historia twarzy, przełożył Tadeusz Zatorski. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2015.
3.Białostocki Jan. „Charakter. Pojęcie i termin w teorii i historii sztuki”. W: tegoż, O dawnej sztuce, jej teorii i historii, red. Maria Poprzęcka, Antoni Ziemba, Sergiusz Michalski. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2009, 37–70.
4.Białynicka-Birula Joanna. „Piwarski Jan Feliks”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 7, red. Urszula Makowska. Warszawa: IS PAN, 2003, 247–256.
5.Bogusławski Wojciech. Mimika, opracowali Jacek Lipiński i Tadeusz Sivert. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965.
6.Boilly 1761–1845. Un Grand Peintre Français de la Révolution à la Restauration, katalog wystawy, Musée des Beaux-Arts de Lille, 23 Octobre 1988 – 9 Janvier 1989.
7.„Boilly. Rétrospective au palais des Beaux-Arts de Lille”. Dossier de L’Art, 190 (2011), 2–73.
8.Bréton Étienne, Zuber Pascal, assistés par Annie Yacob. Louis-Léopold Boilly 1761–1845. Le peintre de la société parisienne de Louis XVI à Louis-Philippe, vol. I–II. Paris: Arthena, 2019.
9.Bréton Étienne, Le Dan Élodie, „Boilly et l’estampe”. W: Bréton Étienne, Zuber Pascal, assistés par Annie Yacob. Louis-Léopold Boilly 1761–1845. Le peintre de la société parisienne de Louis XVI à Louis-Philippe, vol. I. Paris: Arthena, 2019, 308–315.
10.Courtine Jean-Jacques, Haroche Claudine. Historia twarzy. Wyrażanie i ukrywanie emocji od XVI do początku XIX wieku, przełożył Tomasz Swoboda. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2007.
11.Dmuszewski Ludwik Adam. Płaksa i Wesołowski. Komedyio-opera w I. akcie. Naśladowana z francuzkiego. Grana pierwszy raz na Teatrze Narodowym warszawskim w marcu 1818 [sic!]. W: tegoż, Dzieła dramatyczne, t. 3. Wrocław: u Wilhelma Bogumiła Korna, 1821, 31–78.
12.Hryszko Barbara. „Malarska narracja w świetle teorii francuskiej sztuki akademickiej. Antecedencje wolności artystycznej”. Rocznik Historii Sztuki, 39 (2014), 61–72.
13.Jarzewicz Maciej. Sztuka i wizualizacja naukowa. Ilustracje do „Fragmentów fizjonomicznych” Johanna Caspara Lavatera. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2013.
14.Lipiński Jacek. „Eugeniusz Szwankowski, Alojzy Żółkowski (Ojciec), Warszawa 1956, Państwowy Instytut Wydawniczy” [recenzja]. Pamiętnik Literacki, 4 (1956), 672–680.
15.Lipiński Jacek. „O grze aktorów polskich w XVIII wieku”. W: Teatr Narodowy w dobie Oświecenia. Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, red. Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN, 1967, 237–246.
16.Louis Boilly 1761–1845, katalog wystawy, Musée Marmottan – Paris, 3 mai – 30 juin 1984.
17.Louis-Léopold Boilly. Chroniques parisiennes, katalog wystawy, sous la direction d’Annick Lemoine, Paris: Paris Musées, Musée Cognacq-Jay, 2022.
18.Poprzęcka Maria. „I ciągle widzę ich twarze…”. W: Sztuka i historia. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Kraków, listopad 1988. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, 111–132.
19.Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów 1815–1819. Opracował i wstępem opatrzył Jacek Lipiński. Wrocław: Zakład im. Ossolińskich, 1956.
20.Siegfried Susan L. The Art of Louis-Leopold Boilly. Modern Life in Napoleonic France. Yale University Press New Haven and London, in association with Kimbell Art Museum, Forth Worth and National Gallery of Art, Washington, 1995.
21.Simon Ludwik. „Do źródeł twórczości dramatycznej L.A. Dmuszewskiego”, Pamiętnik Literacki, 26 (1929), 392–396.
22.Sivert Tadeusz. „Nad tekstem „Mimiki” Wojciecha Bogusławskiego”. W: Teatr Narodowy w dobie Oświecenia. Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, red. Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN, 1967, 227–236.
23.Szwankowski Eugeniusz. „Podobizny aktorów warszawskiego Teatru Narodowego”, Pamiętnik Teatralny, R. XVII, 2 (1968), 244–246.
24.Szwankowski Eugeniusz. Alojzy Żółkowski (Ojciec). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1956.
25.Wieczorkowski Władysław. „Pan Piwarski”, Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych, 3 (1856), 2.
26.„Żółkowski, Ziółkowski, Fortunat Alojzy Gonzaga”. W: Słownik biograficzny teatru polskiego 1765–1965. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, 865–866.