Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny

ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-16
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Issue archive / t. 24, 2025
O frazeologii wyrosłej z szaleństwa
(On the phraseology derived from madness)

Authors: Agnieszka Piela ORCID
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Keywords: phraseology motivation insanity diachrony synchrony
Whole issue publication date:2026-02
Page range:15 (257-271)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

The article characterises word combinations originating in real situations and events related to the category of madness. It discusses phraseologisms of the origins generally unintelligible to the modern user of the Polish language, for example, statek szaleńców/głupców; ktoś bredzi/plecie jak Piekarski na mękach; ktoś położył się/kładzie się Rejtanem or umieścić/wylądować u czubków. It is not commonly known that ships of fools did exist in the days of old. Today hardly anyone can remember the unpredictable nature of nobleman Michał Piekarski or MP Tadeusz Rejtan. Few speakers can explain why mentally ill persons are commonly called czubki. The article also draws attention to constructions involving proper names – localities with hospitals for the mentally ill, for example, trafić do Lublińca, kandydat do Tworek. All the described phraseologisms are an interesting cultural document that records various forms of madness in old times.
Download file

Article file

Bibliography

1.Bardach, Juliusz. „Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego – pomniki prawa doby odrodzenia”. Kwartalnik Historyczny 4 (1974): 750–780. Dostęp: 11.06.2024. https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=22052
2.Besala, Jerzy. Na zakrętach historii. Warszawa: Bellona, 2011.
3.Bohomolec, Jan. Diabeł w swojej postaci albo o upiorach, gusłach, wrozkach, losach, czarach z przydatkiem o ukazywaniu się duchow i odpowiedzią na zarzuty przeciwko pierwszej części czynione. Część druga zadozwoleniem zwierzchności. Warszawa: Nakładem Michała Grölla, Bibliopoli Nadwornego JKM w Marywilu pod znakiem Poetów, 1777. Dostęp: 12.06.2024. https://polona.pl/item-view/2f08811f-9fbc-4c66-85fa-3bcbafa0c92a?page=4
4.Buttler, Danuta. „Zapomniane frazeologizmy polskie XIX wieku”. Przegląd Humanistyczny 8–9, (1989): 155–161.
5.Chachaj, Małgorzata. „Żywot Tadeusza Rejtana (Reytana) Juliana Ursyna Niemcewicza”. Biografistyka Pedagogiczna 1 (2019): 131–144. Dostęp: 15.05.2024. http://www.biografistykapedagogiczna.pl/index.php/bp/article/view/26/12
6.Chlebda, Wojciech. „Tadeusza Rejtana los pośmiertny w polszczyźnie”. W: Teksty – konteksty – interpretacje. W kręgu literatury, języka i kultury, red. Elżbieta Dąbrowska, Krystyna Kossakowska-Jarosz, 153–168. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2007.
7.Foucault, Michel. Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu. Przeł. Helena Kęszycka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987.
8.Fredro, Aleksander. Zemsta. Komedia w czterech aktach wierszem. Lwów: Księgarnia Wilda, 1838. Dostęp: 15.05.2024. https://polona.pl/item-view/2fcb3f62-a140-4a9f-ad33-24b0aeb14864?page=4
9.Gieysztor, Aleksander. Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2006.
10.Kmiecik, Zbigniew. Losy wariata i głupka w państwie i społeczeństwie. Warszawa: Wolters Kluwer, 2017.
11.Krzyżanowski, Julian. Mądrej głowie dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1958.
12.Kwiatkowski, Henryk. Wybór tekstów literackich do dziejów Polski. Dzierżoniów: Wydawnictwo ALEX, 2001.
13.Lewicki, Andrzej Maria. „Motywacja globalna frazeologizmów: znaczenie przenośne, symboliczne i stereotypowe”. W: tegoż: Studia z teorii frazeologii, 275–289. Łask: Oficyna Wydawnicza LEKSEM, 2003.
14.Łań-Mirowska, Henryka. Bonifratrzy w Polsce (1609–1983). Rzym: Editrice Vaticana, 1984.
15.Marcinów, Mira. „Historia szaleństwa po polsku – słowo wstępne o początkach rodzimej psychiatrii”. W: Wokół rozumienia szaleństwa. Szkice z zakresu humanistyki, red. Paulina Prus, Adrian Stelmaszyk, 39–49. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012.
16.Marcinów, Mira. Historia polskiego szaleństwa. T. 1: Słońce wśród czarnego nieba. Studium melancholii. Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2017.
17.Matusiewicz, Hubert Andrzej. Brat Ludwik Perzyna (1742–1800). Lekarz i pisarz w bonifraterskim habicie. Rzym-Warszawa: Prowincja Polska Zakonu Szpitalnego św. Jana Bożego, 2010.
18.Mazek, Dorota. „Kuratela nad osobami chorymi psychicznie w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII w.”. Przegląd Historyczny 90/2 (1999): 131–149.
19.Moszyński, Kazimierz. Kultura ludowa Słowian. T. 2: Kultura duchowa. Warszawa: Książka i Wiedza, 1967.
20.Nowosielska, Elżbieta. Melancholia, szaleństwo i inne „choroby głowy” w Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku. Warszawa: Instytut Historii PAN, 2021.
21.Orman, Aleksandra. „Rys historyczny. Pozostaje jedynie dobre dzieło”. W: Bonifratrzy. Z Andaluzji do Polski, red. Paulina Foszczyńska, Jolanta Sosnowska, 10–13. Kraków: Biały Kruk, 2009.
22.Pajdzińska, Anna. „Frazeologia a zmiany kulturowe”, „Poradnik Językowy”, 7 (1988), 480–487.
23.Perzyna, Ludwik. Lekarz dla włościan, czyli rada dla pospolstwa, w chorobach i dolegliwościach naszemu kraiowi albo właściwych, albo po wiekszey części przyswoionych, każdemu naszego Kraiu Mieszkańcowi do wiadomości potrzebna. Kalisz: Drukarnia J.O. Xcia Imci Prymasa, Arcybiskupa Gnieźnieńskiego, 1793. Dostęp: 15.05.2024. https://polona.pl/item-view/b1395387-5222-4db3-b526-e5f8bc81622d?page=6
24.Piela, Agnieszka. Pozorna tożsamość. Polskie tradycjonalizmy z semantycznym archaizmem. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2016.
25.Piela, Agnieszka. Chwycić języka, czyli z sekretów polszczyzny (z wizytą na antenie Polskiego Radia Katowice). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2022.
26.Prawdziwe a krótkie opisanie jako P. Bóg wielce pobożnego Pana Najaśniejszego Zygmunta Trzeciego Króla Polskiego cudownie przy zdrowiu i żywocie zachował: Na który się był jeden szalony człowiek usadził. Roku Pańskiego 1620, Dnia 15. Listopada. Dostęp: 27.05.2024. https://cyfrowe.mnk.pl/dlibra/publication/23848/edition/23542/content
27.Rybakowski, Janusz. „Ludwik Perzyna – współczesne odniesienia do jego wiedzy psychiatrycznej”. Neuropsychiatria i Neuropsychologia 15 (2020): 75–82. Dostęp: 09.06.2024. https://www.termedia.pl/Ludwik-Perzyna-wspolczesne-odniesienia-do-jego-wiedzy-psychiatrycznej,46,42560,1,0.html
28.Skwarowie, Marta, Marek. „Stultifera navis. Z dziejów motywu”. Teksty Drugie 3 (1992): 72–92.
29.Zabłocki, Franciszek. Balik gospodarczy. Opera komiczna w trzech aktach. Warszawa: Drukarnia Michała Grölla, Księgarza Nadwornego J. K. Mci, 1780. Dostęp: 27.05.2024. https://polona.pl/item-view/5e3dcc54-850a-445d-b441-85b0d3bd4416?page=14
30.EPWN – Encyklopedia PWN. Dostęp: 09.06.2024. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Reytan-Tadeusz;3967543.html
31.EsBr – Brückner, Aleksander, oprac. Encyklopedia staropolska. T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990.
32.IPSB – Internetowy polski słownik biograficzny. Dostęp: 27.06.2024. http://www.ipsb.nina.gov.pl:8080/Search/Type,Biography/Tag,366/
33.NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego. Dostęp: 05.06.2024. http://www.nkjp.uni.lodz.pl
34.NKPP – Krzyżanowski, Julian, red. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. T. 1–4. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969–1978.
35.PPRys – Rysiński, Salomon. Przypowieści polskie (Proverbiorum polonicorum centuriae decem et octo). Lubcz: Kmita, Piotr Blastus, 1618. Dostęp: 15.06.2024. https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/26159/edition/23658/content
36.SeBań – Bańkowski, Andrzej. Etymologiczny słownik języka polskiego. T. 1 (A–K). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.
37.SeBr – Brückner, Aleksander. Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1970.
38.SFE – Czeszewski, Maciej, Foremniak, Katarzyna. Ludzie i miejsca w języku. Słownik frazeologizmów eponimicznych, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2011.
39.SJPD – Doroszewski, Witold, red. Słownik języka polskiego. T. 1–11. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958–1969.
40.SL – Linde, Samuel Bogumił. Słownik języka polskiego. T. 1–6, Warszawa: Gutenberg Print, 1994–1995.
41.SMTK – Kopaliński, Władysław. Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991.
42.SPXVI – Mayenowa, Maria Renata, Pepłowski, Franciszek [i in.], red. Słownik polszczyzny XVI wieku. T. 1–37, Wrocław: Ossolineum, 1966–1994, Warszawa: IBL PAN, 1995–2016.
43.SSWSC – Markiewicz, Henryk, Romanowski, Andrzej. Skrzydlate słowa. Wielki słownik cytatów polskich i obcych. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005.
44.SW – Karłowicz, Jan, Kryński, Adam, Niedźwiedzki, Władysław, red. Słownik języka polskiego. T. 1–8. Warszawa: Nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, 1900–1927.
45.SWil – Zdanowicz, Aleksander [i in.], red. Słownik języka polskiego. T. 1–2. Wilno: wydany staraniem i kosztem Maurycego Orgelbranda, 1861.
46.USJP – Dubisz, Stanisław, red. Uniwersalny słownik języka polskiego. T. 1–4. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003.
47.WSJP PAN – Żmigrodzki, Piotr, red. Wielki słownik języka polskiego PAN. Dostęp: 05.2024. http://www.wsjp.pl