Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny

ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-21
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Issue archive / t. 24, 2025
Słownictwo psychologiczne opatrzone parakwalifikatorem poprawnościowym w Słowniku warszawskim
(Psychological vocabulary with usage paraqualifiers in the Warsaw Dictionary [Słownik warszawski])

Authors: Joanna Rychter ORCID
Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim
Keywords: psychological vocabulary paraqualifier Warsaw Dictionary
Whole issue publication date:2026-02
Page range:17 (327-343)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

This article aims to provide a multi-dimensional description of psychological vocabulary marked with an exclamation point by the editors of The Warsaw Dictionary in the early 20th century – a usage paraqualifier signifying ‘do not use.’ The study also examines possible reasons for such qualification. A formal analysis revealed that the largest category consists of terms not compliant with the lexical norm, while terms incompliant with phonetic or orthographic norms are much less common. There were no lexemes in the sample which were incompliant with the inflectional norm. The disapproval of these words by the normative source is attributed to historical-linguistic factors (i.e., withdrawal of obsolete terms, creation of neologisms, and removal of redundant elements) and extralinguistic factors (i.e., purist language policy, Gallomania, the impact of partitioners’ languages, and advances in science and technology). In spite of the decisions made by the editors of The Warsaw Dictionary, 17 out of the 72 lexemes marked with an exclamation point in The Warsaw Dictionary have persisted in modern usage. Ten of these are included in the Great Dictionary of the Polish Language Language [Wielki słownik języka polskiego], including emocjonować, emocjonować się, somnambulik, somnambuliczny, zbulwersować, nonszalancja lit., and degrengolada lit., while another set of ten is recorded by Adrianna Seniów (astenia, dypsomania, noktambulizm, parestezja, prostracja, senorium, splen), with three lexemes appearing in both sources: erotoman, splin, somnambulizm med. psych.).
Download file

Article file

Bibliography

1.Amszejewicz Michał. Dykcjonarz zawierający wyrazy i wyrażenia z obcych języków polskiemu przyswojone, a mianowicie: w umiejętnościach, sztukach, tudzież w stylu prawniczym, administracyjnym, gazeciarskim, naukowo-filozoficznym, literackim i w potocznej mowie używane, Do użytku powszechnego ułożony staraniem i pracą, Warszawa: Drukarnia Alexandra Gins, 1859.
2.Bajerowa Irena. Polski język ogólny XIX wieku. Stan i ewolucja, t. I, Ortografia, fonologia z fonetyką, morfonologia, Katowice: Uniwersytet Śląski, 1986.
3.Bańko Mirosław, Krajewska Maria, Sobol Elżbieta (red.). Słownik języka polskiego. Suplement, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.
4.Bańkowski Andrzej. Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.
5.Białoskórska Mirosława. „Zanikanie leksemów pochodzenia prasłowiańskiego w historii języka polskiego”. Prace Slawistyczne: Leksyka słowiańska na warsztacie językoznawcy, 105 (1997), 7-23.
6.Biliński Jan. Błędy językowe. Katowice-Poznań-Tuchola Pom.: Wydawnictwo Spółki Pedagogicznej, 1922.
7.Bliziński Józef. Barbaryzmy i dziwolągi językowe. Kraków: G. Gebethner i spółka, 1888.
8.Doroszewski Witold. „Uwagi i wyjaśnienia wstępne”. W: Słownik języka polskiego, red. Witold Doroszewski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, I, XVI.
9.Doroszewski Witold (red.). Słownik języka polskiego, t. I-IX. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958.
10.Gawroński Andrzej. O błędach językowych. Warszawa-Kraków-Poznań-Lublin-Łódź: Gebethner i Wolff, 1921.
11.Handke Kwiryna. „Pojęcie i termin «archaizm» na tle zawartości polskich leksykonów”. W: Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny, red. Mirosława Białoskórska. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 1999, V, 9-20.
12.https://korpus19.nlp.ipipan.waw.pl/query_corpus/.
13.Karłowicz Jan, Kryński Antoni, Niedźwiedzki Władysław (red.). Słownik języka polskiego, t. I-VIII. Warszawa: Drukarnia E. Lubowskiego i s-ki, 1900-1927.
14.Karłowicz Jan. „Przyczynki do projektu wielkiego słownika”, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzenia Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności. IV (1876), XXXVIII.
15.Krasnowolski Antoni. Najpospolitsze błędy językowe zdarzające się w mowie i w piśmie polskim. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1903.
16.Lam Stanisław. Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych Trzaski, Everta i Michalskiego. Warszawa: Księgarnia Wydawnicza Trzaski, Everta i Michalskiego, 1939.
17.Linde Samuel Bogumił. Słownik języka polskiego. t. I-VI, Lwów: Drukarnia Zakładu Ossolińskich, 1854-1860.
18.Łempicka Zofia. „Prohibita w Słowniku warszawskim”. Poradnik Językowy, 5 (1958), 203-208.
19.Łętowski Aleksander. Błędy nasze. Rzecz o czystości języka polskiego na Litwie. Wilno: Druk Józefa Zawadzkiego w Wilnie, 1915.
20.Majdak Magdalena. Słownik warszawski: koncepcja – realizacja – recepcja. Warszawa: Wydawnictwo Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.
21.Mariak Leonarda. „Wyrazy kwalifikowane jako «mało używane» w Słowniku warszawskim”. Slavia Occidentalis, 48-49 (1991-92), 145-157.
22.Mortkowicz Jakób. Słowniczek wyrazów obcych. Kraków: nakładem Jakóba Mortkowicza, 1907.
23.Niedźwiedzki Władysław. Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie. Poznań-Lublin-Łódź-Wilno: Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1917.
24.Potocki Józef K. „O terminologii psychologicznej”. Przegląd Filozoficzny, 1 (1897-1898), 31-52.
25.Seniów Adrianna. Słownictwo psychologiczne we współczesnej polszczyźnie ogólnej. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2017.
26.Skobel Fryderyk Kazimierz. „O zepsuciu języka polskiego w dziennikach i mowie potocznej osobliwie w Galicji”, Roczniki Ces. Król. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, poczet III, XVIII (ogólnego zbioru XLI) (1870), 261-353.
27.Skobel Fryderyk Kazimierz. O skażeniu języka polskiego w dziennikach i innych pismach, osobliwie w Galicji, poczet 1 Kraków 1872, poczet 2 Kraków 1874, poczet 3. Kraków: Drukarnia Akademicka pod zarządem K. Mańkowskiego, 1877.
28.Sobol Elżbieta. Słownik wyrazów obcych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1996.
29.Szczaus Agnieszka. Leksyka specjalistyczna w Informacyi matematycznej Wojciecha Bystrzonowskiego z 1749 roku na tle polszczyzny XVIII wieku. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2013.
30.Szczerbowicz-Wieczór Ludomir Ludwik. O skażeniu obecnem języka polskiego w prasie. Płock: nakładem Izydora Wassermana Księgarza, 1881.
31.Szymczak Mieczysław. Słownik języka polskiego, I-III, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983-85.
32.Walicki Aleksander. Błędy nasze w mowie i piśmie ku szkodzie języka polskiego popełnione przez prowincjonalizmy, wyd. 3. Kraków-Warszawa: nakładem Gebethnera i Wolffa, 1886.
33.Zdanowicz Aleksander, Szyszko Michał, Filipowicz January i in. Słownik języka polskiego, t. I-II, Wilno: Maurycy Orgelbrand, 1861.
34.Żmigrodzki Piotr (red.). Wielki słownik języka polskiego, https://wsjp.pl/.