ISSN: 1230-0780 eISSN: 2719-4337 OAI
DOI: 10.18276/skk.2024.31-12
Issue archive /
nr 31 2024
Bulla Piusa VII De salute animarum a odradzający się Kościół katolicki na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej
(Bull of Pius VII De salute animarum and the reborn Catholic Church in West Pomerania and the Lubusz Land between 1821 and 1945)
| Authors: |
Grzegorz
Wejman
Uniwersytet Szczeciński, Szczecin, Instytut Nauk Teologicznych |
| Keywords: | Pope Pius VII bull De salute animarum Kamien (Kamień) Pomorski Diocese Lubusz Diocese Berlin Diocese West Pomerania Lubusz Land Brandenburg |
| Whole issue publication date: | 2024 |
| Page range: | 26 (225-250) |
Abstract
The papal bull of Pope Pius VII De salute animarum of 16 July 1821 put in order the affairs of the Catholic Church in Prussia, including West Pomerania and Lubusz Land. Together with it, the face of the Catholic community, which in the Middle Ages was part of the Kamien (Kamień) Pomorski and Lubusz Bishoprics, and completely destroyed during the diaspora (starting from the mid-16th century), began to be reborn in its structures. The area of the former Kamien (Kamień) Pomorski Bishopric was subordinated to the Berlin Delegation, which was part of the Wrocław (Breslau) Diocese, which in 1930 was raised to the rank of a bishopric, and the areas of the former Lubusz Bishopric directly to the Wrocław (Breslau) Bishopric.
When in 1821 there were three parishes within the Berlin Delegation (in Szczecin, Stralsund and Frankfurt (Oder)), already in the mid-19th century there were two archpresbyterates: Pomeranian with 10 parishes and Frankfurt with 7 parishes, and within the Wroclaw (Wrocław – Breslau) Diocese the Neuzelle Decanate with 5 parishes (covering the area of the former Lubusz Bishopric). Before the outbreak of World War II (1938), the face of Catholicism changed even more: the Berlin Bishopric already included 5 archpresbyterates: Szczecin (with 14 parishes), Stargard (11), Koszalin (8), Stralsund (8) and Frankfurt (6) and 4 parishes belonging to the Walcz (Wałcz) and Lębork Decanates, and within the Wroclaw (Wrocław – Breslau) Archdiocese there were two Decanates: Gorzow (Gorzów) (with 11 parishes) and Eberswald (2). In total, there were 64 parishes in the former Dioceses of Kamien (Kamień) Pomorski and Lubusz in 1938 (51 parishes in the area of the former Kamien (Kamień) Pomorski Diocese and 19 in the Lubusz Diocese), and in addition, 3 male religious congregations (with 3 monastic houses) and 5 female religious congregations (with 14 monastic houses) performed pastoral services here.
Download file
Article file
Bibliography
| 1. | Archiwum Państwowe w Szczecinie. AKS, sygn. I/75, 25: Pismo komendanta regimentu do gen. von Borcke z kwietnia 1722 r. |
| 2. | Archiwum Państwowe w Szczecinie. APPP, nr 4408: Pismo Nadburmistrza Hakena z 5 marca 1884 r., |
| 3. | Archiwum Państwowe w Szczecinie. APPP, nr 4408: Pismo Nadprezydenta do Nadburmistrza Hakena z 5 marca 1884 r. oraz odpowiedź Hakena z 2 maja 1884 r. |
| 4. | Archiwum Państwowe w Szczecinie. APPP, nr 4408: Pismo Nadprezydenta z 3 kwietnia 1884 r. |
| 5. | Archiwum Państwowe w Szczecinie. APPP, nr 4408: Pismo przewodniczącego rady parafialnej G. Thomasa z 25 marca 1884 r. i z 2 kwietnia 1884 r. |
| 6. | Archiwum Państwowe w Szczecinie. Dienstregistratur, nr 803. |
| 7. | Archiwum Parafii pw. św. Jana Chrzciciela w Szczecinie. Breve papieża Piusa XI, Watykan, 21 czerwca 1922 r. |
| 8. | Archiwum WUOZ w Szczecinie. Karta ewidencji zabytków architektury i budownictwa: Kościół rzymskokatolicki parafii NSPJ, Kazimiera Kalita-Skwierzyńska, mps (2011). |
| 9. | Archiwum Wyższego Seminarium Duchownego w Paradyżu. Bolesław Dratwa, Dzieje Kościoła Nadodrza, (mps). |
| 10. | Amtlicher Feuhrer durch das Bistum Berlin. Berlin: Bischöfliches Ordinariat, 1938. |
| 11. | Bullarium Poloniae. T. 1, ed. et cur. Irena Sułkowska-Kuraś, Stanisław Kuraś, nr 11 i 29. Romae: École Française de Rome, 1982. |
| 12. | Codex Pomeraniae Diplomaticus. T. 1, nr 16 i 63. Greifswald: Wyd. Karl Friedrich Wilhelm Hasselbach i Johan Gotrfried Ludwig Kosegarten, 1843–1852. |
| 13. | Pommersches Urkundenbuch. T. 1, nr 111. Stettin: Wydawnictwo Roman Klempin, 1868. |
| 14. | Schematyzm diecezji zielonogórsko-gorzowskiej. Zielona Góra: Kuria Diecezjalna w Zielonej Górze, 1995. |
| 15. | Abraham, Władysław. Organizacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII. Poznań: Wydawnictwo Pallotinum, 1962. |
| 16. | Albert, Franz. Gechichte der katolischen Militargemeinde Stettin 1772–1924. Stettin 1924. |
| 17. | Allendorff, Johannes. Religiöse Heimatkunde. Geschichte der katolischen Kirche in Pommern. Stettin 1930. |
| 18. | Białecki, Tadeusz, Lucyna Turek-Kwiatkowska. Szczecin stary i nowy. Szczecin: Szczecińskie Towarzystwo Kultury, 1991. |
| 19. | Bończa-Bystrzycki, Lech. Kościół katolicki na Pomorzu Zachodnim (1871–1945). Koszalin: Lech Bończa-Bystrzycki, 1995. |
| 20. | Bończa-Bystrzycki, Lech. Studia i materiały do dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w granicach archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej. Koszalin: Lech Bończa-Bystrzycki, 1999. |
| 21. | Ceynowa, Tadeusz. Ziemia pogranicza. Dekanat wałecki w latach 1821–1920. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2004. |
| 22. | Chorzępa, Michał. „Krótki rys historyczny biskupstwa lubuskiego”. Gorzowskie Wiadomości Kościelne 9 (1961): 308–319. |
| 23. | Dratwa, Bolesław. „Apostolski Wikariat Północy”. Gorzowskie Wiadomości Kościelne 1 (1980): 24–29. |
| 24. | Dratwa, Bolesław. „Problemy Kościoła na terenie diecezji wrocławskiej i jej delegatury w Berlinie w XVIII i XX w.”. Gorzowskie Wiadomości Kościelne 8 (1984): 181–192. |
| 25. | Dratwa, Bolesław. „Zarys dziejów organizacji kościelnej na terenie Ziemi Lubuskiej”. Gorzowskie Wiadomości Kościelne 12 (1975): 486–490. |
| 26. | Fabiszak, Jacek. 100 lat parafii pw. Matko Bożej Gwiazdy Morza w Świnoujściu. Szczecin: bw, 1996. |
| 27. | Feński, Joachim. Dzieje Kościoła katolickiego między Odrą i Łebą od Reformacji do 1945 roku. Szczecin: Wydawnictwo Kadruk, 2013. |
| 28. | Frankiewicz, Bogdan. „Szpital św. Karola Boromeusza”. Kościół nad Odrą i Bałtykiem 2, 61 (1992): 24. |
| 29. | Frankiewicz, Bogdan. „Z dziejów Kościoła katolickiego na ziemi gryfickiej od Średniowiecza do 1945 r.” Ziemia Gryficka 4 (1993): 16–27. |
| 30. | Frankiewicz, Bogdan. „Z dziejów parafii w Szczecinie Dąbiu”. Kościół nad Odrą i Bałtykiem 20, 53 (1991): 16. |
| 31. | Gustowski, Leszek. Polska a Pomorze Odrzańskie. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1946. |
| 32. | Hanich, Andrzej. Czas przełomu. Kościół katolicki na Śląsku Opolskim w latach 1945–1946. Opole: Wydawnictwo Świętego Krzyża, 2008. |
| 33. | Heyden, Hellmuth. Kirchengeschichte Pommerns. T. 2. Köln–Braunsfeld: Westfälische Wilhelms-Universität z Münster, 1957. |
| 34. | Holzapfel, Helmut. Kościół między Odrą a Bałtykiem. Olsztyn: Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 1990. |
| 35. | Jablonski, Leo. Gechichte des fürstbischöflichen Delegaturbezirkes Brandenburg und Pommern. Breslau: Druck von R. Mischkowsky, 1929. |
| 36. | Józefczyk, Mieczysław. „Translacja bulli «De salute animarum» i dokumentów korygujących granice diecezji warmińskiej w 1861 i 1922 roku”. Studia Elbląskie 18 (2017): 9–35. |
| 37. | Konieczny, Leon. „Od Reinberna do Ignacego”. W: W 1000-lecie powstania biskupstwa w Kołobrzegu, red. Ignacy Jeż, 47–211. Koszalin: Wydawnictwo Miscellanea, 2000. |
| 38. | Kopiczko, Andrzej. „Reorganizacja Kościoła katolickiego w Prusach na podstawie bulli «De salute animarum»”. W: Kościół w Polsce. Dzieje i kultura. T. 12, red. Jan Walkusz, 65–73. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2013. |
| 39. | Kostynowicz, Roman. Kościoły archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej. T. 1 i 2. Szczecin: Szczecińskie Wydawnictwo Archidiecezjalne „Ottonianum”, 2000. |
| 40. | Kozłowska-Budkowa, Zofia. Repertorium polskich dokumentów doby piastowskiej. T. 1. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1947. |
| 41. | Kumor, Bolesław. Historia Kościoła. Cz. 5: Czasy nowożytne. Lublin: KUL, 1984. |
| 42. | Kumor, Bolesław. „Granice metropolii i diecezji polskich (966–1939)”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne t. 18 (1969): 289–352. |
| 43. | Kumor, Bolesław. „Granice metropolii i diecezji polskich (966–1939)”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne t. 22 (1971): 309–404. |
| 44. | Kumor, Bolesław. Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772–1918. Kraków: Polskie Towarzystwo Teologiczne, 1980. |
| 45. | Labuda, Gerard, Polska granica zachodnia. Tysiąc lat dziejów politycznych. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1974. |
| 46. | Lec, Zdzisław, Roman Skarżyński, Dariusz Śmierzchalski-Wachocz. „Kalendarium Kościoła na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej do 1945 roku”. W: Kalendarium Kościoła na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej ze szczególnym uwzględnieniem lata 1945–2005. Studia i Rozprawy nr 11, red. Grzegorz Wejman, 9–92. Szczecin: Wydział Teologiczny Uniwersytetu Szczecińskiego, 2007. |
| 47. | Moskal, Tomasz. „Misja Północna”. W: Encyklopedia katolicka. T. 12 (kol. 1218–1219). Lublin: Wydawnictwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2008. |
| 48. | Napierała, Edward. „Geneza Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp.” Studia Paradyskie 1 (1985): 183–212. |
| 49. | Okoń, Marek. „Goleniów”. W: Encyklopedia katolicka. T. 5 (kol. 1260). Lublin: Wydawnictwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1989. |
| 50. | Okoń, Marek. „Granice średniowiecznej diecezji kamieńskiej”. Roczniki Humanistyczne 2 (1987): 41–59. |
| 51. | Okoń, Marek. Wrzeszcz, Maria. „Kołobrzeg”. W: Encyklopedia katolicka. T. 9 (kol. 425–427). Lublin: Wydawnictwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2002. |
| 52. | Okoń, Marek. Wrzeszcz, Maria. „Koszalin”. w: Encyklopedia katolicka. T. 9 (kol. 974–976). Lublin: Wydawnictwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2002. |
| 53. | Petersohn, Jürgen. „Die räumliche Entwicklung des Bistums Kammin”. BStudien Neue Folge 57 (1971): 7–25. |
| 54. | Prejs, Roland. „Odrodzenie życia katolickiego w dorzeczu środkowej Odry i dolnej Warty w XIX i pierwszej połowie XX wieku”. W: Dzieje Kościoła katolickiego na Środkowym Nadodrzu do czasów najnowszych, red. Adrian Put, Robert Kufel, 73–89. Zielona Góra–Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej, 2020. |
| 55. | Rasmus, Artur. „Kościół Chrystusa Króla w Szczecinie”. Kościół nad Odrą i Bałtykiem” 23, 56 (1991): 20. |
| 56. | Rogier, Luis J. de Bertier de Sauvigny, Guillaume. Hajjar, Joseph. Historia Kościoła. T. 4: lata 1715–1848. Przeł. Tadeusz Szafrański. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987. |
| 57. | Rosal, Heribert, Marek Zahajkiewicz. „Berlin”. W: Encyklopedia katolicka. T. 2 (kol. 291–293). Lublin: Wydawnictwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1985. |
| 58. | Rymar, Edward. „70-lecie Kościoła św. Bonifacego w Barlinku”. Kościół nad Odrą i Bałtykiem 11 (1994): 24. |
| 59. | Rymar, Edward. Święta Studnia czyli misyjne dzieło patrona Pyrzyc Św. Ottona biskupa bamberskiego i pamięć o nim poprzez wieki. Pyrzyc: Pyrzycka Biblioteka Publiczna, 2006. |
| 60. | Rymar, Edward. Biskupi – mnisi – reformatorzy. Studia z dziejów diecezji kamieńskiej. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2002. |
| 61. | Salmonowicz, Stanisław. Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa. Warszawa: Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”, 1998. |
| 62. | Silnicki, Tadeusz. Z dziejów Kościoła w Polsce. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1960. |
| 63. | Stasiewski, Bernhard. Die katolische Kirche im Bereich des Bistums Berlin. Berlin: Herder, 1938. |
| 64. | Steinmann, Paul. Festschrift zur Zweihundert-Jahrfeier der Katholischen Gemeinde Stettin 1722–1922. Stettin: Propsteikirche St. Johannes, 1922. |
| 65. | Szukała, Maciej. „Gryfice od wojen napoleońskich do roku 1945”. W: Gryfice dzieje miasta, red. Tadeusz Białecki, 159–208. Szczecin: Oficyna Wydawnicza Archiwum Państwowego „Dokument”, 2013. |
| 66. | Tüchle, Hermann. oraz Bouman, Cornelius Adrianus. Historia Kościoła. T. 3: lata 1500–1715. Przeł. Jerzy Piesiewicz. Warszawa; Instytut Wydawniczy PAX, 1986. |
| 67. | Urban, Wincenty. Zarys dziejów diecezji wrocławskiej. Wrocław, 1962. |
| 68. | Walicki, Jan. Przynależność metropolitalna biskupstwa kamieńskiego i lubuskiego na tle rywalizacji Magdeburga i Gniezna. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1960. |
| 69. | Weiss, Anzelm. Organizacja diecezji lubuskiej w średniowieczu. Studia Kościelnohistoryczne. T. 1. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1977. |
| 70. | Weiss, Anzelm. „Terytorium diecezji lubuskiej w średniowieczu”. Roczniki Teologiczno-Kanoniczne KUL 4 (1973): 83–92. |
| 71. | Wejman, Grzegorz. Organizacja Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej w latach 1945–1972. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2007. |
| 72. | Westpfal, Franz. Apostolische Administratur Schneidemühl. Schneidemühl: Verlag des Johannesboten, 1928. |
| 73. | Wiśniowski, Eugeniusz. „Losy katolicyzmu na Pomorzu Zachodnim od czasów reformacji do II wojny światowej”. Prezbiterium 9–11 (1974): 69–78. |
| 74. | Woźniak, Jan. „Zarys Historyczny Gminy Tuchomie”. Dostęp 7.06.2022. http://www.tuchomie.pl/Zarys_Historyczny_Gminy_Tuchomie,50. |