. - Co młodzież chce powiedzieć światu? - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

ISBN: 978-83-8419-105-7 ISBN (online): 978-83-8419-106-4 OAI DOI: 10.18276/978-83-8419-106-4

.

Year:	2026
Field:	Field of Social Sciences
Discipline:	pedagogy
Keywords:	adolescence experiences of growing up youth youth pedagogy Generation Alpha Generation Z youth needs relationships with adults youth support change
Editorial Board:	redakcja naukowa: Małgorzata Mikut Uniwersytet Szczeciński

Information

Electronic version of the publication available under CC BY-SA 4.0 license after 12 months from the date of release: March 2026

Printed version of the publication can be purchased in the store of the University of Szczecin Press: wn.usz.edu.pl/sklep/

Abstract

What do young people want to tell the world?

In the monograph, voice is given to young people of different ages, united by the shared experience of growing up. The narratives presented reveal a broad and diverse spectrum of situations and experiences of youth functioning in multiple, equivalent and parallel worlds. Exploring these worlds – through the stories told by adolescents – creates an opportunity for a deeper understanding of the ways in which young people perceive themselves and the reality that surrounds them. The focus is placed on phenomena and situations experienced by youth, which they consider significant and which motivate them to take action. Gaining insight into the life-worlds of contemporary adolescents encourages reflection on the need to design adequate forms of support that help young people in their everyday functioning and in the process of developing competencies associated with adulthood.

The individual chapters of this publication were developed on the basis of research projects conducted at the Książnica Stargardzka by Małgorzata Mikut and by young female researchers affiliated with Student Research Group of Youth Pedagogues “Young Power”. The youth described are diverse in terms of age, knowledge, experience, living environments and ways of perceiving themselves and their surroundings. At the same time, their narratives clearly reveal existential anxieties, experiences of adolescent crises, as well as attitudes of agency, rebellion and engagement in issues they consider to be of high priority.

The monograph is addressed primarily to adults – both those who interact with young people on a daily basis in various social spaces and those who do not remain in direct contact with them, yet nevertheless co-create the frameworks of their future.

Bibliography

1.	9 miejsc, w których kryzysy humanitarne utrudniają dzieciom edukację, https://unicef.pl/co-robimy/aktualnosci/news/9-miejsc-w-ktorych-kryzysy-humanitarne-utrudniaja-dzieciom-edukacje.
2.	Adamczyk G., Dlaczego prawa kobiet są tak ważne w kryzysie klimatycznym? Portal Odnawialnych Źródeł Energii, https://swiatoze.pl/dlaczego-prawa-kobiet-sa-tak-wazne-w-kryzysie-klimatycznym/.
3.	Anggitasari M., Tarwana W., Febriani R.B., Syafryadin, Using Wattpad to Promote the Students’ Responses to Literary Works: EFL College Students’ Perspectives and Experiences of Enjoying Short Stories „Journal of the American Institute of Planners” 1969, nr 35 (4), s. 216–224, https://jadila.yayasancec.or.id/index.php/jadila/article/view/59/48.
4.	Annual Report 2022, Publishers Association, https://www.publishers.org.uk/publications/publishers-association-annual-report-2022/.
5.	Arnstein S.R., A Ladder of Citizen Participation, „Journal of the American Institute of Planners” 1969, nr 35 (4), s. 216–224.
6.	Autism Team, Kluby Świadomej Młodzieży, https://autismteam.pl/.
7.	Bakiera L., Stelter Ż., Leksykon psychologii rozwoju człowieka, t. 2, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2011.
8.	Bandura A., Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory, Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall 1986.
9.	Bardziejewska M., Brzezińska A., Hejmanowski S., Osiągnięcia i zagrożenia dla rozwoju młodzieży w okresie dorastania, w: A. Brzezińska, E. Hornowska (red.), Dzieci i młodzież wobec agresji i przemocy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s. 91–106.
10.	Bauman Z., Zindywidualizowane społeczeństwo, tłum. O. i W. Kubińscy, GWP, Gdańsk 2008.
11.	Bilicki T., Pierwsza pomoc psychologiczna, w: J. Suchecka, Nie powiem ci, że wszystko będzie dobrze, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2022, s. 12–23.
12.	Bilicki T., Rówieśnicza interwencja kryzysowa. Jak przygotować młodzież do bezpiecznego pomagania swoim rówieśnikom? Program trzech godzin wychowawczych dla uczniów powyżej 13 lat, https://www.oskko.edu.pl/rik/EBOOK-RIK.pdf.
13.	Biuro Rzecznika Praw Dziecka, Badanie jakości życia dzieci i młodzieży w Polsce, Warszawa, 2023, https://samorzad.gov.pl/web/scdn-kielce/badanie-jakosci-zycia-dzieci-i-mlodziezy-w-polsce-raport-z-badania.
14.	Borucka A., Koncepcja resilience. Podstawowe założenia i nurty badań, w: W. Junik (red.), Resilience, Wydawnictwo Edukacyjne Parpamedia, Warszawa 2011, s. 11–28.
15.	Brooks B., Opowieści dla chłopców, którzy chcą być wyjątkowi, cz. 1 i 2, Grupa Wydawnicza K.E. Liber, Warszawa 2018–2019.
16.	Brooks B., Opowieści dla dzieci, które chcą być wyjątkowe. 100 historii kobiet i mężczyzn, którzy wyrośli ponad przeciętność, Grupa Wydawnicza K.E. Liber, Warszawa 2019.
17.	Brzezińska A., Portrety psychologiczne człowieka, GWP, Gdańsk 2021.
18.	Brzezińska A., Rozwój człowieka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.
19.	Brzezińska A., Trempała J., Wprowadzenie do psychologii rozwoju, w: J. Strelau (red.), Psychologia. Podstawy psychologii, GWP, Gdańsk 2000, s. 229–285.
20.	Brzezińska A.I., Appelt K., Ziółkowska B., Psychologia rozwoju człowieka, GWP, Sopot 2016.
21.	Brzezińska A.I., Syska A. (red.), Ścieżki wkraczania w dorosłość, Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych UAM, Poznań 2016.
22.	Castels M., Społeczeństwo sieci, tłum. M. Marody, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
23.	CBOS, Aktywność w organizacjach obywatelskich. Komunikat z badań, nr 41, marzec 2022, https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2022/K_041_22.PDF.
24.	Chowaniec. Stowarzyszenie Kulturalno Edukacyjne, https://chowaniec.org/o-nas/.
25.	Communication from The Commission on The European Green Deal, Brussels 11.12.2019, https://commission.europa.eu/publications/communication-european-green-deal_en.
26.	Czaplińska P., Strategie budowania wizerunku osób znanych, w: A. Grzegorczyk (red.), Perswazyjne wykorzystanie wizerunku osób znanych, Wyższa Szkoła Promocji, Mediów i Show Businessu, Warszawa 2015, s. 8–38.
27.	Czerepaniak-Walczak M., Między dostosowaniem a zmianą. Elementy emancypacyjnej teorii edukacji, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 1995.
28.	Czopek A., Chomont-Parzyńska D., Czerwińska D., Kołodziej M., Kudzia R., Morawska B., Ostrowska A., Szymkowiak A., Rola mediów w kreowaniu wizerunku, „Zeszyty Naukowe Uczelni Jana Wyżykowskiego. Studia z Nauk Społecznych” 2016, nr 9, s. 79–93.
29.	Dalibor Z., 27 lat przed Gretą była Severn, ale wszyscy ją ignorowali, https://krytykapolityczna. pl/swiat/severn-cullis-suzuki-klimat-1992-rio/.
30.	Dąbrowska M., Szumilas E., Uczniowie z rodzin migracyjnych w szkole, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2017.
31.	Dębski M., Bigaj M., Młodzi cyfrowi. Nowe technologie. Relacje. Dobrostan, GWP, Gdynia 2019.
32.	Dębski M., Flis J., Zdrowa szkoła. Ocena jakości relacji szkolnych w świetle ogólnopolskich wyników badań uczniów i nauczycieli. Raport z badań – część 1, Fundacja Dbam o Mój Zasięg, Gdynia 2022.
33.	Dlaczego polskie szkoły potrzebują asystentek międzykulturowych?, https://forummigracyjne. org/wp-content/uploads/2024/07/Dlaczego-szkoly-potrzebuja-asystentek- miedzykulturowych.pdf.
34.	Dobrze, że jesteś, https://dobrzezejestes.org.
35.	Dragonfly Perspective, Blog osobisty Piotra Wasyluka, https://www.facebook.com/ profile.php?id=100057143992206.
36.	Erikson E.H., Dopełniony cykl życia, tłum. A. Gomola, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2002.
37.	Erikson E.H., Dzieciństwo i społeczeństwo, tłum. P. Hejmej, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2000.
38.	Erikson E.H., Identity: Youth and Crisis, Norton and Company, New York 1968.
39.	Erikson E.H., Tożsamość a cykl życia, tłum. M. Żywicki, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2004.
40.	Ernman B., Ernman M., Thunberg G., Thunberg S., Sceny z życia rodzinnego. Strajk klimatyczny Grety, Post Factum – Sonia Draga, Katowice 2019.
41.	Ewa Radanowicz, https://ewaradanowicz.wordpress.com/.
42.	Filipiak M., Od subkultury do kultury alternatywnej. Wprowadzenie do subkultur młodzieżowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003.
43.	Flis J., Co ze mną nie tak? O życiu w dysfunkcyjnym domu, środowisku, w Polsce i o tym, jak sobie z tym (nie) radzimy, Wydawnictwo Znak, Kraków 2023.
44.	Frąckiewicz L., Zapobieganie wykluczeniu społecznemu, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. K. Adamieckiego w Katowicach, Katowice 2005.
45.	Freud Z., Wstęp do psychoanalizy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.
46.	Fundacja Autism Team https://autismteam.pl.
47.	Fundacja Autism Team i Fundacja Pro Aperte, Kluby Świadomej Młodzieży w Polsce: liczba i lokalizacje klubów (Łódź, Włocławek, Kutno), https://www.autismteam. pl/klub_swiadomej_mlodziezy, https://www.proaperte.pl/kluby-swiadomejmlodziezy.
48.	Gen Z Education Statistics And Trends in 2023, https://blog.gitnux.com/gen-z-education- statistics/?fbclid=IwAR2oUZi0UJcEWroi6cbM1WJ0aDeZr6xhIfXvfwACuiqYZsJ1tZDZAvCKIXg.
49.	Gibson L.C., Dorosłe dzieci niedojrzałych emocjonalnie rodziców, tłum. M. Szymańska-Błotnicka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2018.
50.	Gliński P., Style działań organizacji pozarządowych w Polsce: grupy i kluby młodzieżowe, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2006.
51.	Gliszczyńska X., Poczucie sprawstwa, w: X. Gliszczyńska (red.), Człowiek jako podmiot życia społecznego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1983, s. 132–166.
52.	Głogowska K., Przeżywanie – trudne emocje, samotność, wyzwania współczesności, w: B. Ziółkowska, M. Miotk-Mrozowska, J. Ocalewski (red.), Wyzwania wychowania w świetle problemów dzieci i młodzieży, Difin, Warszawa 2023, s. 40–54.
53.	Głowacki J. (red.), Model integracji uczniów z Ukrainy w szkołach województwa małopolskiego, Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków 2022.
54.	Gołota M., Żyletkę zawsze noszę przy sobie, Filia, Poznań 2022.Gorzeńska O., Radanowicz E., Zmiany, innowacje, eksperymenty. W poszukiwaniu inspiracji. Poradnik dla dyrektorów szkół i nauczycieli, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2019, https://ore.edu.pl/2020/02/zmiany-innowacje-eksperymenty-w-poszukiwaniu-inspiracji-poradnik-dla-dyrektorow-szkol-i-nauczycieli/.
55.	Grabowska D., Biblioteki dla młodzieży w Polsce i na świecie, w: A.M. Krajewska (red.), Między dzieciństwem a dorosłością. Młodzież w bibliotece, Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2012, s. 107–112.
56.	Griese H.M., Socjologiczne teorie młodzieży, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 1996.Grzelak S., Żyro D., Jak wspierać młodzież w niestabilnym świecie? Wyzwania i rekomendacje dla wychowania, profilaktyki i ochrony zdrowia psychicznego po trudnych latach 2020–2022, Instytut Profilaktyki Zintegrowanej, Warszawa 2023.
57.	Grzelak S., Żyro D., Raport IPZIN Jak wspierać uczniów po roku pandemii? Wyzwania i rekomendacje z obszaru wychowania, profilaktyki i zdrowia psychicznego, Instytut Profilaktyki Zintegrowanej, Warszawa 2021.
58.	Gulińska A., Wsparcie ucznia z doświadczeniem migracyjnym w polskiej szkole, Fundacja Inna Przestrzeń, Warszawa 2021.
59.	Gurba E., Umiejętność wypełniania zadań rozwojowych przejawem zdrowia psychicznego, w: M.Z. Madej-Babula (red.), Edukacyjne przestrzenie zdrowia, Wydawnictwo WAM, Kraków 2009.
60.	GUS, Dojazd uczniów do szkół podstawowych i ponadpodstawowych w roku szkolnym 2022/2023, https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/dojazdy-uczniow-do-szkol-podstawowych-i-ponadpodstawowych-w-roku-szkolnym-20222023,23,1.html.
61.	Habermas J., The Theory of Communicative Action: Reason and the Rationalization of Society, Beacon Press, Boston 1984.
62.	Habtezion S., Gender and Climate Change Overview of linkages between gender and climate change, United Nations Development Programme, New York 2016.
63.	Hall C.S., Lindzey G., Campbell J.B., Teorie osobowości. Wydanie nowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
64.	Happy Kids, Pomoc dla dzieci z Ukrainy, https://www.happykids.org.pl/ukraina-pomoc- dla-dzieci.
65.	Hatalska N., Wiek paradoksów, Wydawnictwo Znak, Kraków 2021.
66.	Hickman C., Marks E., Pihkala P., Clayton S., Lewandowski R.E., Mayall E.E, Wray B., Mellor C., van Susteren L., Climate anxiety in children and young people and their beliefs about governent responses to climate change. Raport 2021, https://www.thelancet. com/action/showPdf?pii=S2542-5196%2821%2900278-3.
67.	Horney K., Nerwica a rozwój człowieka, PIW, Warszawa 1978.
68.	https://pl.wikipedia.org/wiki/Wampir.
69.	https://samorzad.pap.pl/kategoria/edukacja/od-wrzesnia-wiecej-ukrainskich-dzieci-w- -szkolach-rzad-szykuje-wsparcie.
70.	https://www.unaweza.org/komu-pomagamy/mlode-glowy/.
71.	https://zhp.pl/harcerz-jest-wolny-od-nalogow-10-punkt-prawa-harcerskiego-zmieniony/.
72.	Ile dzieci i młodzieży z Ukrainy będzie się uczyć w polskich szkołach od września?, „Wszystko, co najważniejsze”, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/ile-dzieci- i-mlodziezy-z-ukrainy-uczy-sie-w-polskich-szkolach/.https://glos.pl/ilu-uczniow- z-ukrainy-bedzie-sie-uczyc-w-polskich-szkolach-od-wrzesnia-czarnek-podal- -nowa-liczbe.
73.	In the shallow world of BookTok, being ‘a reader’ is more important than actually reading,
74.	https://www.gq-magazine.co.uk/culture/article/booktok-tiktok-books-community.
75.	Jachymek K., Jak powinna wyglądać idealna sala szkolna?, w: Przestrzeń ma znaczenie. Raport badawczo-rozwojowy, Centrum Nauki Kopernik, Warszawa 2024, https:// www.kopernik.org.pl/sites/default/files/2024-10/Przestrzen%20ma%20znaczenie_ raport%20badawczo-rozwojowy.pdf?fbclid=IwY2xjawJ6C11leHRuA2FlbQIxMABicmlkETBBNzVwS1lQeVlQdXp4WWZwAR4M_ Hcb8pkLALSsGOSqDxyWTSxaGzTw9VGeuC9NUb03JbkG5AFL- PeKYveeaQ_aem_yUixnTbFVr-UYkZjHEjrIw.
76.	Jak wygląda wsparcie dzieci i młodzieży z Ukrainy w polskiej szkole, Fundacja GrowSPACE przedstawiła dane z Małopolski, https://gazetakrakowska.pl/jak-wyglada-wsparcie- -dzieci-i-mlodziezy-z-ukrainy-w-polskiej-szkole-fundacja-growspace-przedstawila- -dane-z-malopolski/ar/c1-18779999.
77.	Janus-Sitarz A., W poszukiwaniu czytelnika. Diagnozy, inspiracje, rekomendacje, Universitas, Kraków 2016.
78.	Jenkins H., Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, tłum. M. Bernatowicz, M. Filiciak, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007.
79.	Jupowicz-Ginalska A., Kisilowska M., Jasiewicz J., Baran T., Wysocki A., FOMO 2019. Polacy a lęk przed odłączeniem, https://www.wdib.uw.edu.pl/attachments/article/1992/FOMO.%20Polacy%20a%20lęk%20przed%20odłączeniem%20-%20raport%20z %20badań.pdf.
80.	Kamiński A., Pasja wychowawcy (wywiad przeprowadzony przez T. Godka), pierwodruk: „Motywy” 25.02.1973, w: A. Kamiński, O harcerstwie. Teksty zapomniane (1956–1978), wybór i opracowanie A. Janowski, Zeszyty Edukacji Narodowej, Warszawa 1988.
81.	Kampania na rzecz młodzieży, Fundacja Dbam o Mój Z@sięg i Laboratorium Innowacji Społecznych, UrbanLab, Gdynia 2021.
82.	Kicińska L., Palma J., Szymacha K., Witkowska H., Życie Warte Rozmowy. Zachowania samobójcze wśród dzieci i młodzieży. Raport za lata 2012–2021, https://backend.zwjr.pl/media/attachments/Raport_za_lata_2012-2021_zachowania_samobojcze_mlodziezy_2_JVEHSu1.pdf.Klichowski M., Efekt neuro, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2024.
83.	Kofta M. (red.), Złudzenia, które pozwalają żyć. Szkice ze społecznej psychologii osobowości, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015.
84.	Kofta M., Psychologia międzykulturowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015.
85.	Kofta M. (red.), Psychologia aktywności: zaangażowanie, sprawstwo, bezradność, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.
86.	Kofta M., Wstęp – poznawcze przesłanki aktywności sprawczej, w: M. Kofta (red.), Psychologia aktywności: zaangażowanie, sprawstwo, bezradność, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 9–28.
87.	Kohlberg L., The Psychology of Moral Development: The Nature and Validly of Moral Stages, Harper and Row, San Francisco 1984.
88.	Koło Naukowe Pedagogów Młodzieży Young Power, https://ped.usz.edu.pl/studenci/kola-naukowe/kolo-naukowe-pedagogow-mlodziezy-young-power/.Komornicki T., Polska sprawiedliwa komunikacyjnie, Fundacja Batorego, Warszawa 2019.
89.	Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku, https://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/kon1.htmhttps://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/ kon1.htm.Konwencja o Prawach Dziecka, https://brpd.gov.pl/konwencja-o-prawach-dziecka/.Kostecka W., Co czyta pokolenie Z? Problematyka współczesnej literatury młodzieżowej dostępnej w Polsce, Instytut Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego 2022/2023, https://wmbp.olsztyn.pl/images/grafika/tresc/Co%20czyta%20pokolenie%20Z.pdf.
90.	Książnica Stargardzka, https://ksiaznicastargardzka.pl.
91.	Kuczyński M.G.H., Tożsamość i partycypacja społeczna młodzieży, w: D.M. Piekarska (red.), Młodzież w zmieniającym się świecie. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2018, s. 37–54.
92.	Kuracki K., Tempczyk-Nagórka Z. (red.), Wsparcie psychologiczno-pedagogiczne w polskiej szkole w sytuacji pandemii i postpandemii: od wsparcia online po zmiany offline, Adam Marszałek, Toruń 2022.
93.	Kwieciński Z., Edukacja i rozwój, Warszawa, 2018.
94.	Kwieciński Z., Pedagogie postu. Preteksty. Konteksty. Podteksty, Wydawnictwo Impuls, Kraków 2012.
95.	Lisa E., Schipper F., Climate Change Adaptation and Development: Exploring the Line- kages, Tyndall Working Paper Series, Tyndall Centre for Climate Change Research School of Environmental Sciences University of East Anglia Norwich NR4 7TJ UK and South East Asia START Regional Centre in Bangkok Thailand July 2007, No.107.
96.	Lüber K., Bojowniczki o ochronę klimatu, Deutschland.de, https://www.deutschland. de/pl/topic/srodowisko/berlin-energy-transition-dialogue-aktywizm-klimatyczny- globalne-poludnie.
97.	Łobocki M., Metody i techniki badań pedagogicznych, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000.
98.	Maciąg K., Dlaczego młodzież korzysta z bibliotek publicznych? (na podstawie badań w powiecie mińskim), w: A.M. Krajewska (red.), Między dzieciństwem a dorosłością. Młodzież w bibliotece, Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2012, s. 113–122.
99.	Mapa trendów, Infuture Institute https://infuture.institute/mapa-trendow/.
100.	Marcia J.E., Education, Identity and iClass: From Education to Psychosocial Development, „Policy Futures in Education” 2009, nr 6 (7), s. 670–677.
101.	Marek Z., Madej-Babula M., Edukacyjne przestrzenie zdrowia, Wydawnictwo WAM, Kraków 2009.
102.	Marody M., Jednostka po nowoczesności. Perspektywa socjologiczna, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2014.
103.	Marszałek K., Harcerstwo to nie tylko „skauting plus niepodległość” – wybiórczy przegląd definicji harcerstwa, „Harcerz Rzeczypospolitej. Internetowe Pismo Ruchu Harcerskiego” 2023.
104.	Marszałek K., Harcerz jest zawsze pogodny? Wyniki badań przeprowadzonych wśród wędrowników „Czuwaj” 2022, nr 11.
105.	Maślak E., Mikołajewska E., Uwarunkowania integracji społecznej dzieci i młodzieży z autyzmem, „Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce” 2019, nr 14 (2), s. 101–116.
106.	Matczak A., Knopp K.A., Znaczenie inteligencji emocjonalnej w funkcjonowaniu człowieka. Wydawnictwo Liberi Libri, Warszawa 2013.
107.	Matczak A., Psychologia zdrowia, Warszawa 2014.
108.	Mazurek M., Wszyscy będziemy uchodźcami, czyli wstępna analiza zjawisk wywołanych zmianami klimatycznymi „Colloquium’’ 2019, s. 29–46.
109.	Mead M., Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, tłum. J. Hołówka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
110.	MEiN kontynuuje działania na rzecz wsparcia uczniów z Ukrainy, https://www.gov.pl/web/edukacja/mein-kontynuuje-dzialania-na-rzecz-wsparcia-uczniow-z-ukrainy.
111.	Melosik Z., Kultura popularna i tożsamość młodzieży. W niewoli władzy i wolności, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2013.
112.	Mianowska Z., Strategie społecznego uczestnictwa młodzieży, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008.
113.	Mianowska E., Młodzież a partycypacja społeczna: Studium socjologiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.
114.	Mikut M. (Za)angażowanie młodzieży. Ku pedagogice i edukacji zaangażowanej społecznie, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2024.
115.	Mikut M., Kultura zdalnej edukacji, „Zachodniopomorski Dwumiesięcznik Oświatowy «Refleksje»”, 2020 nr 5.
116.	Mikut M., Młodzi potrzebują mocy, a dorośli inspiracji „Zachodniopomorski Dwumiesięcznik Oświatowy «Refleksje»” 2022 nr 4.Mikut M., Wiedzieć, kim się jest, „Zachodniopomorski Dwumiesięcznik Oświatowy «Refleksje»” 2022, nr 6.
117.	Młodzi o szkole – raport z badań, Stowarzyszenie DOPAMINA Lab 2022, https://szkolajestnasza.pl/.
118.	Musiał D., Kształtowanie się tożsamości w adolescencji, w: P. Francuz, W. Otrębski (red.), Kształtowanie się tożsamości w adolescencji. Studia z Psychologii w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, t. 14, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 2007, s. 73–92.
119.	Naisbitt J., Megatrendy. Dziesięć nowych kierunków zmieniających nasze życie, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1997.
120.	Nastoletni Azyl, https://nastoletniazyl.pl.
121.	Nauka w Polsce, Badaczka: pokolenie Alfa postrzega generatywną AI jak autorytet i wyrocznię, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C104561%2Cbadaczka-pokolenie-alfa-postrzega-generatywna-ai-jak-autorytet-i-wyrocznie?fbclid=IwY2xjawFfnUtleHRuA2FlbQIxMQABHcRizevvfn8XRLk64PhFyX1u11_-QrbIoq54RyEf5_U-icb_RHqIIdeVCA_aem_bHLuhmXcqMZPy_JXhmhE3Q.
122.	Nowak A., Psychologiczne aspekty rozwoju młodzieży, w: A. Czerkawski, A. Nowak (red.), Wybrane zagadnienia patologii społecznej – implikacje empiryczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008.
123.	Obuchowska I., Drogi dorastania. Psychologia rozwojowa okresu dorastania dla rodziców i wychowawców, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996.
124.	Od września więcej ukraińskich dzieci w szkołach; rząd szykuje wsparcie,
125.	Oleszkowicz A., Bunt młodzieńczy. Uwarunkowania. Formy. Skutki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006.
126.	Oleszkowicz A., Kryzys młodzieńczy – istota i przebieg, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1995.
127.	Opryszek S., Kryzys klimatyczny ma twarz kobiety, OKO.press, https://oko.press/kryzys- klimatyczny-ma-twarz-kobiety.
128.	Organizacje społeczne pomagają osobom z Ukrainy, https://publicystyka.ngo.pl/jak-organizacje- spoleczne-pomagaja-osobom-z-ukrainy-przykladowe-ackje.
129.	Palica P., W Goleniowie miejsc w szkołach dla dzieci z Ukrainy nie zabraknie, https:// goleniow.naszemiasto.pl/w-goleniowie-miejsc-w-szkolach-dla-dzieci-z-ukrainy-nie/ ar/c1-8704807.
130.	Pawłowska M., Generacja Z. Młodzi, otwarci, wychowani w dobrobycie, żyjący w świecie wirtualnym, skazani na kryzys, https://natemat.pl/55617,generacja-z-mlodzi-otwarci- wychowani-w-dobrobycie-zyjacy-w-swiecie-wirtualnym-skazani-na-kryzys.
131.	Peret-Drążewska P., Specyfika rozwojowa okresu adolescencji. Implikacje dla praktyki wychowawczej, „Roczniki Pedagogiczne” 2021, t. 13 (49), nr 4, s. 73–90.
132.	Piaget J., Studia z psychologii dziecka, PWN, Warszawa 1966.
133.	Pierce B., Is the shallow world of BookTok, being ‘a reader’ is more important than actually reading, https://www.gq-magazine.co.uk/culture/article/booktok-tiktok- -books-community.
134.	Pietrasiński Z., Czego dowiedziałeś się zbyt późno?, PIW, Warszawa 1978.
135.	Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001.
136.	Pisula E., Porębowicz-Dörsmann A., Wójcik M.A., Funkcjonowanie społeczne dzieci i młodzieży z autyzmem: wybrane aspekty, „Polskie Forum Psychologiczne” 2011, nr 16 (1), s. 79–90.
137.	Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, https://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/ pdf/Powszechna_Deklaracja_Praw_Czlowieka.pdf.
138.	Pryga K., Tylko połowa dzieci z Ukrainy uczy się z polskich szkołach. Nowy raport, dziennik. pl, https://edukacja.dziennik.pl/aktualnosci/artykuly/9442447,tylko-polowa- dzieci-z-ukrainy-uczy-sie-w-polskich-szkolach-nowy-rapor.html.
139.	Przestrzeń ma znaczenie. Raport badawczo-rozwojowy, Centrum Nauki Kopernik, Warszawa 2024, https://www.kopernik.org.pl/sites/default/files/2024-10/Przestrzen %20ma%20znaczenie_raport%20badawczo-rozwojowy.pdf?fbclid=IwY2xjawJ6C11leHRuA2FlbQIxMABicmlkETBBNzVwS1lQeVlQdXp4WWZwAR4M_Hcb8pkLALSsGOSqDxyWTSxaGzTw9VGeuC9NUb03JbkG5AFL-PeKYveeaQ_aem_y UixnTbFVr-UYkZjHEjrIw.
140.	Putnam R.D., Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community, Simon Schuster, New York 2000.
141.	Radanowicz E., https://ewaradanowicz.wordpress.com/.
142.	Raport. Dojrzewanie polskich chłopców, https://infuture.institute/raporty/dojrzewanie-polskich-chlopcow/.
143.	Razem w klasie. Dzieci z Ukrainy w polskich szkołach. Raport z badania, https://www.szkolazklasa.org.pl/materialy/razem-w-klasie-dzieci-z-ukrainy-w-polskich-szkolach.
144.	Robinson K., Aronica L., Uchwycić żywioł. O tym, jak znalezienie pasji zmienia wszystko, tłum. A. Baj, Wydawnictwo Element, Kraków 2012.
145.	Sabat M., Krótka historia gier fabularnych, „Dekada Literacka” 2003, nr 7–8, s. 12–15.
146.	Salecl R., Tyrania wyboru, tłum. B. Szelewa, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2013.
147.	Serwis Samorządowy PAP, Zachodniopomorskie planuje, jak zlikwidować wykluczenie komunikacyjne, https://www.pzptp.pl/aktualnosci/artykul/zachodniopomorskie-planuje-jak-zlikwidowac-wykluczenie-komunikacyjne.
148.	Siedlecka P., „Rzuć K8 na inicjatywę”, czyli o narracji drugoosobowej w grach fabularnych, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2022, t. 65, nr 4, s. 125–137.
149.	Słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/slowniki/RPG.html.
150.	Smith J., Jones A., Empowering Youth: The Role of Youth Clubs in Fostering Social Participation, „Journal of Youth Studies” 2023, nr 20 (3), s. 100–120.
151.	Smoleńska O., Najnowsze trendy w turystyce eventowej. Gry fabularne i wydarzenia związane z fantastyką i technologią XXI wieku Najnowsze trendy w turystyce eventowej. Gry fabularne i wydarzenia związane z fantastyką i technologią XXI wieku, „Turystyka Kulturowa” 2009, nr 8, s. 31–39.
152.	Sobolewski M., Demokracja partycypacyjna: Teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006.
153.	Soldatke N., Żukowska S., Połom M., Zjawisko wykluczenia transportowego na terenie powiatów puckiego i wejherowskiej w 2019, w: M. Pacuk, M. Połom (red.), Warunki i czynniki rozwoju Pomorza – wybrane problemy, Wydawnictwo Bernardinum, Gdańsk–Pelplin, s. 142–159, https://x.com/biuroset/status/1670693513997045760? s=51&t=O__nzStKwD8ObcTTL77HfQ.
154.	Sołtys-Para U., Przebodźcowani. Szukając siebie w świecie nadmiaru, Sensus, Gliwice 2024.
155.	Stan młodych 2025. Raport Fundacji Ważne sprawy, https://waznesprawy.org/wp-content/ uploads/2025/04/stan-mlodych-2025-raport.pdf.
156.	Strefa Edukacji, Inicjatywy dla uczniów z Ukrainy. Zajęcia sportowe, artystyczne i adaptacyjne. Z których warto skorzystać?, https://strefaedukacji.pl/inicjatywy-dla-uczniow- -z-ukrainy-zajecia-sportowe-artystyczne-i-adaptacyjne-z-ktorych-warto-skorzystac/ ar/c5-16075225.
157.	Suchecka J., Adam z 8b nigdy nie był w Ukrainie, a może mieć traumę wywołaną wojną. I ty też, https://tvn24.pl/premium/wojna-w-ukrainie-polskie-dzieci-tez-moga- -miec-ptsd-i-traume-wojenna-tomasz-bilicki-w-rozmowie-z-justyna-suchecka-st 5717090.
158.	Suchecka J., Cała nadzieja w szkole, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2024.
159.	Suchecka J., Young Power. 30 historii o tym, jak młodzi zmieniają świat, Wydawnictwo Znak, Kraków 2020.
160.	Suchecka J., Nie powiem Ci, że wszystko będzie dobrze, W.A.B., Warszawa 2022.
161.	Suchecka J., Pokolenie zmiany. Młodzi o sobie i świecie, który nadejdzie, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2023.
162.	Surina I., Wizerunek społeczny młodzieży jako odzwierciedlenie rzeczywistości paradoksalnej – ujęcie teoretyczne, „Zeszyty Naukowe Organizacja i Zarządzanie” Politechniki Śląskiej” 2018, nr 123, s. 511–526.
163.	Szacka B., Wprowadzenie do socjologii, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003.
164.	Szatan M., Strach, a lęk w ujęciu nauk humanistycznych, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa 2012.
165.	Szeja J.Z., Gry fabularne. Nowe zjawisko kultury współczesnej, Wydawnictwo Rabid, Kraków 2004.
166.	Szkoła dla was. Dla ucznia, https://zpe.gov.pl/a/szkola-dla-was---dlaucznia/DrUGvFc3Y? prevProjects=P76M4EC36&fbclid=IwY2xjawFg6jFleHRuA2FlbQIxMAABHb- CgNUEbMSD2LZRICBPC75-iC38PhCQYfiLoJW203NB-1DNhwXBD13qJpA_aem_ Maeq4JJb1R8l6PIjO2eing.
167.	Szkoła ponownie czy szkoła od nowa? Jak wygląda powrót do stacjonarnej edukacji?, Raport CEO, https://ceo.org.pl/wp-content/uploads/2022/07/szkola_ponownie_ czy_szkola_od_nowa_publikacja_centrum_edukacji_obywatelskiej_czerwiec 2021.pdf.
168.	Szpunar M., Anarchizm metodologiczny i jego wartość poznawcza, „Transformacje” 2022, nr 1, s. 1–13, https://www.magdalenaszpunar.com/_publikacje/2022/anarchizm_ Szpunar.pdf.
169.	Szredzińska R., Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży, w: M. Sajkowska, R. Szredzińska (red.), Dzieci się liczą. Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, s. 136–157.
170.	Sztompka P., Słownik socjologiczny. 1000 pojęć, Wydawnictwo Znak, Kraków 2020.
171.	Tapscott D., Cyfrowa dorosłość. Jak pokolenie sieci zmienia nasz świat, tłum. P. Cypryański, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2010.
172.	The Weather Channel, Deekshith Nevil Pinto, Fighting the Good Fight: Talking Climate Change with Dr. Minal Pathak, 13 February 2019.
173.	Toffler A., Szok przyszłości, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1998.
174.	Transport na obszarach wiejskich w województwie zachodniopomorskim, Raport w ramach III edycji inicjatywy Catching-Up Regions, https://documents1.worldbank.org/curated/en/456571565957946972/pdf/Poland-Catching-Up-Regions-Three-Rural-Public-Transport-in-Zachodniopomorskie.pdf.
175.	Trempała J., Psychologia rozwoju człowieka, Warszawa 2008.
176.	Twenge J.M., Haidt J., Blake A.B., McAlllister C., Lemon H., Le Roy A., Worldwide increases in adolescent loneliness, „Journal of Adolescence” 2021, nr 93, s. 257–269, https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2021.06.006.
177.	Twenge J.M., iGen, Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot 2023.
178.	Uchnast J., Psychologia rozwoju człowieka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018.
179.	Uczniowie z Ukrainy w polskich szkołach. Ważne informacje dla rodziców, https://www.gov.pl/web/edukacja/uczniowie-z-ukrainy-w-polskich-szkolach-wazne-informacje-dla-rodzicow.UNICEF, Ile dzieci w Polsce jest wykluczonych transportowo?, https://unicef.pl/co-robimy/aktualnosci/news/ile-dzieci-w-polsce-jest-wykluczonychtransportowo? fbclidIwAR0QXfmMBnLmQXIcPiX7TYXNhsblwib40OFU4raIjG6lw7EtO6vHQ ecysiw.
180.	UNICEF, Wykluczenie transportowe w Polsce narusza podstawowe prawa dzieci, https://centrum-prasowe.unicef.pl/261891-wykluczenie-transportowe-w-polsce-narusza-podstawowe-prawa-dzieci.
181.	Urazińska A., Ojciec Janka wysiadł na stacji „diagnoza: autyzm”. Ja jechałam dalej, „Wysokie Obcasy”, https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,173910,30694219,ojciec-janka-wysiadl-na-stacji-diagnoza-autyzm-z.html.
182.	Urząd Statystyczny w Szczecinie, Transport w województwie zachodniopomorskim w 2022 r., Szczecin 2023.Ustawa z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, Dziennik Ustaw 2022, poz. 583.
183.	Walecki P., Młodzi (nie)sprawczy: Gdzie popełniamy błąd?, https://publicystyka.ngo. pl/mlodzi-nie-sprawczy-gdzie-popelniamy-blad?fbclid=IwY2xjawFWrJFleHRu- A2FlbQIxMQABHaesLsKD2I6eYxH-73nijSXb77HKXg7k6HB49Ai8cjTrwseh7BG- 3tcvA_Q_aem_4oV3QWxU80Mr9JqScV94gg.
184.	Wilczyński P., Klimat – ich sprawa, „Tygodnik Powszechny” 2019, nr 12.
185.	Witkowski J., „Rozumiem, nie ufam” – wyniki i wnioski z badań edukacji obywatelskiej, Centrum Edukacji Obywatelskiej, https://ceo.org.pl/rozumiem-nie-ufam-edukacja- -obywatelska.
186.	Wlazło M., We własnym imieniu… – autonomia i samorzecznictwo osób niepełnosprawnych wobec wyzwań kultury (neo)liberalnej, „Niepełnosprawność: dyskursy pedagogiki specjalnej”, 2015 nr 19, s. 43–53.
187.	Wojciechowska J., Współczesne wyzwania rodzicielstwa i wychowania dzieci i młodzieży w: B. Żiółkowska, M. Miotk-Mrozowska, J. Ocalewski (red.), Wyzwania wychowania w świetle problemów dzieci i młodzieży, Difin, Warszawa 2023, s. 15–30.
188.	Wrona-Polańska H., Psychoedukacja jako forma promocji zdrowia, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Kraków 2013, https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/ handle/11716/1687/05--Psychoedukacja-jako-forma-promocji-zdrowia--Wrona- -Polanska.pdf?sequence=1.
189.	Wysocka E., Doświadczanie życia w młodości – problemy, kryzysy i strategie ich rozwiązywania, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2010.
190.	Wytyczne dla bibliotek obsługujących młodzież, w: Dzieci, młodzież – internet – biblioteka. Wytyczne IFLA Sekcji Bibliotek dla Dzieci i Młodzieży, Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2009, s. 59–86.
191.	Zajdel K., Wawryk L., Drogi do demoralizacji dzieci i młodzieży – uwarunkowania i diagnoza, Wydawnictwo Impuls, Kraków 2022.
192.	Zaręba E., Badania empiryczne ilościowe i jakościowe w pedagogice w: S. Palka (red.), Orientacje w metodologii badań pedagogicznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998, s. 43–54.
193.	Zasacka Z., Chymkowski R., Koryś I., Stan czytelnictwa książek w Polsce w 2023 roku, Biblioteka Narodowa 2023.
194.	Zasacka Z., Czytelnictwo dzieci i młodzieży, Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2014, https://www.nck.pl/upload/attachments/317176/Czytelnictwo%20dzieci%20i%20 młodzieży.pdf.
195.	Zasacka Z., Nastolatki i ich przyjemności z czytania książek, w: M. Antczak, A. Brzuska- -Kępa, A. Walczak-Niewiadomska (red.), Kultura czytelnicza dzieci i młodzieży. Szkice bibliologiczne, Łódź, 2013, s. 95–115.
196.	Zdrowie psychiczne dzieci poszkodowanych wojną w Ukrainie – rola wsparcia i opieki psychologicznej, https://politykazdrowotna.com/artykul/kryzys-psychiczny-ukrainskich- n1184172.
197.	Zjazd ZHP przyjął zmianę w statucie dopuszczającą alternatywne przyrzeczenie harcerskie, https://zhp.pl/zjazd-zhp-przyjal-zmiane-w-statucie-dopuszczajaca-alternatywne-przyrzeczenie-harcerskie/.
198.	Zyśk D., Poruszyła świat strajkiem dla klimatu. Greta Thunberg kończy szkołę, PAP, 6.09.2023, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1582967%2Cporuszyla-swiat-strajkiem-dla-klimatu-greta-thunberg-konczy-szkole.html.
199.	Żmuda-Trzebiatowski P., Dostępność transportowa, a partycypacja w aktywnościach, ubóstwo oraz zagrożenie wykluczeniem społecznym, „Autobusy ‒ Technika, Eksploatacja, Systemy Transportowe” 2016, t. 17, nr 12, s. 754–759.
200.	Żukiewicz P., Partycypacja obywatelska młodzieży w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2011.Życie warte jest rozmowy, https://zwjr.pl/kampania-spoleczna.