Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie


ISSN: 1230-0780    eISSN: 2719-4337    OAI    DOI: 10.18276/skk.2026.33-11
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ

Issue archive / nr 33 2026
„Przyszli aby scalać” – duszpasterze Słupska w latach 1945–1948
(“They came to unite” – pastors of Slupsk (Słupsk) in the years 1945–1948)

Authors: Ewa Jaszewska ORCID
Instytut Historii Akademii Pomorskiej, Słupsk, Wydział Filologiczno-Historyczny, doktorantka
Keywords: St. Otto's Parish in Slupsk (Słupsk) People's University; Mother and Child Home in Słupsk Piotr Borowy Society pastoral clergy in Slupsk (Słupsk) Rev. Jan Zieja Rev. Karol Chmielewski Rev. Henryk Hilchen
Whole issue publication date:2026
Page range:31 (203-233)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

After the end of World War II, Slupsk (Słupsk) found itself in a new political and social reality. The city, affected by destruction and an almost complete replacement of its population, had to rebuild its social, cultural and religious life from scratch. Between 1945 and 1948, settlers from various regions of Poland, including the Eastern Borderlands, flocked to Slupsk (Słupsk), bringing with them their own forms of religiosity, traditions and customs. In this situation, the pastoral ministry of Catholic priests was of particular importance. The pastors who arrived in Slupsk (Słupsk), including Jan Zieja, Karol Chmielewski and Henryk Hilchen, undertook the difficult task of organising parish structures, taking over and rebuilding churches, and regularly performing priestly duties. In addition to their religious functions, the pastors also acted as guides, which fostered social bonds and a sense of community. Their influence became one of the key factors in integrating the new residents.
Download file

Article file

Bibliography

1.Anczarski, Józef. Księża lwowscy w diecezji gorzowskiej, 126–135, maszynopis. [Gorzów]: b.w., 1988. Dostęp 9.02.2026. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-issn-2391-6109-year-2018-issue-5-article-4f3750bf-573e-3221-87cd-e5f061d563db/c/25-002b14cd-98fd-4433-a736-1be89b34c7e5.pdf.
2.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 247. Parafia pw. NMP Królowej Różańca Świętego w Słupsku.
3.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 248. Parafia pw. NMP Królowej Różańca Świętego w Słupsku.
4.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 250. Parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Słupsku.
5.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 254. Parafia pw. Św. Rodziny w Słupsku.
6.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 263. Wikariusze parafialni. Nominacje i zwolnienia z lat 1955–1957.
7.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 763. Dąbrówka Wlkp. [Korespondencja w sprawach parafialnych] z lat 1946–1972.
8.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 956. Jurysdykcje i nominacje [Nominacje na administratorów parafii, wikariuszy, słuchania spowiedzi, błogosławieństwa przy sakramencie małżeństwa] z lat 1945–1946.
9.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 957. Jurysdykcje i nominacje [Nominacje na administratorów parafii, wikariuszy, słuchania spowiedzi, błogosławieństwa przy sakramencie małżeństwa] z lat 1947–1948.
10.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 958. Jurysdykcje i nominacje [Nominacje na administratorów parafii, wikariuszy, słuchania spowiedzi, błogosławieństwa przy sakramencie małżeństwa] z lat 1949–1952.
11.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 962. Jurysdykcje i misja kanoniczna. Proboszczowie i administratorzy parafii z lat 1953–1957.
12.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 963. Jurysdykcje i misja kanoniczna dla wikariuszy z lat 1953–1957.
13.Banaszak, Marian. Historia Kościoła Katolickiego. T. 4. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1992.
14.Błaszczak, Iwona. „Tradycje polskich uniwersytetów ludowych”. W: Uniwersytety Ludowe XXI wieku. Tradycja – współczesność – wyzwania przyszłości, red. Iwona Błaszczak, Tomasz Maliszewski, Ewa Smuk-Stratenwerth, 45–58. Grzybów: Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne ZIARNO, 2017.
15.Bończa-Bystrzycki, Lech. Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w granicach diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (X–XX/XXI wiek). Koszalin: nakładem Autora, 2012.
16.Borowski, Eugeniusz. Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Pińskiej 1925–1939. Drohiczyn nad Bugiem: Kuria Diecezjalna, 2000.
17.Ceynowa, Tadeusz. „Przygotowanie do likwidacji Niższego Seminarium Duchownego w Słupsku”. W: Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej w latach 1945–1989, red. Tadeusz Ceynowa, Paweł Knap. Szczecin: IPN, 2010.
18.„Chamier-Gliszczyński Leon (1910–1996), ksiądz, w diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej od 1946, kanonik”. Dostęp 9.02.2026. https://libermortuorum.pl/zmarli.php?biograf=416.
19.Chorzępa, Michał. „Rozwój organizacji kościelnej na ziemi lubuskiej i Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1965”. Nasza Przeszłość 22 (1965): 113–149.
20.„Dane z życiorysu śp. ks. prałata Karola Chmielewskiego podane przez J.E. Bpa Ordynariusza I. Jeża na pogrzebie w Słupsku 10.XI.1981 R.”. Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne 7–8 (1982): 226–228.
21.Dzieje Słupska, red. Józef Lindmajer, Teresa Machura, Józef Spors, Bogdan Wachowiak. Słupsk: Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Pobrzeże, 1986.
22.Gadacz, Jan Ludwik. Słownik polskich kapucynów. T. 2: Ł–Z. Wrocław: Wydawnictwo OO. Kapucynów, 1986.
23.Gajewski, Wojciech. Parafia św. Rodziny w Słupsku w 70. rocznicę powstania 1948–2018. Słupsk: Rzymskokatolicka Parafia pw. Świętej Rodziny, 2018.
24.Gogola, Zdzisław. Dzieje franciszkańskiej Prowincji św. Antoniego i bł. Jakuba Strzemię 1918–1939. Kraków: UNUM, 2011.
25.Hotyńska, Gabriela. „Kronika Gabrieli Hotyńskiej”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 11–13. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
26.„Jan Paweł Mucharski 1910–2001”. Dostęp 9.02.2026. https://www.lubartow.pl/2014/07/27/jan-pawel-mucharski-1910-2001.
27.Kachnicz, Zenon. „Komuniści wobec Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w pierwszych latach po II wojnie światowej”. Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie 8 (2003): 179–184.
28.Konkol, Konrad. „Organy bezpieczeństwa wobec niższego seminarium duchownego w Słupsku”. Słupskie Studia Historyczne 20 (2014): 209–238.
29.Krahel, Tadeusz. Martyrologia duchowieństwa archidiecezji wileńskiej 1939–1945. Białystok: BUK, 2017.
30.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 1: (A–G). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2016.
31.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 2: (H–Ł). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2017.
32.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 3: (M–Ś). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2018.
33.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 4: (T–Ż). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2019.
34.Kullas, Stefan. „«Daleka droga» Wspomnienia z lat 1946–1948, Bochum 1983”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 217–227. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
35.Leszczyński, Mariusz. Księża diecezjalni ekspatrianci archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego. Słownik biograficzny. Warszawa: IPN Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2020.
36.Machura, Teresa. „W Polsce Ludowej 1945–1980”. W: Dzieje Słupska, red. Józef Lindmajer, Teresa Machura, Józef Spors, Bogdan Wachowiak, 279–406. Słupsk: Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Pobrzeże, 1986.
37.Machura, Zdzisław. Był tu wśród nas na Słupskiej Ziemi. Opowieść o ks. Janie Ziei. Słupsk: Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, Muzeum Pomorza Środkowego, 2007.
38.Machura, Zdzisław. Cztery słupskie lata. Opowieść o pracy duszpasterskiej ks. Jana Ziei w parafiach na terenie Ziemi Słupskiej w latach 1945–1949. Słupsk: Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, Muzeum Pomorza Środkowego, ²2006.
39.Machura, Zdzisław. „Ludność wyznania rzymsko-katolickiego w powiecie słupskim w latach 1866–1945”. W: Obrazy Ziemi Słupskiej. Społeczeństwo – administracja – kultura. Materiały z VII Konferencji Kaszubsko-Pomorskiej. Słupsk 5–6 grudnia 2002 r., [pod kier. nauk. Andrzeja Czarnika], 34–42. Słupsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział, Parafia pw. św. Jacka, 2003.
40.Machura, Zdzisław. „Zabytkowe kościoły Słupska”. W: III Ogólnopolska Konferencja Naukowa Rzeczpospolita Domów – „Dom Boży”, Słupsk 26–27 kwietnia 2010 roku, 1–13. Słupsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział, Parafia pw. św. Jacka, 2003. Dostęp 9.02.2026. https://nitecki.wietrzykowski.net/Machura.Zdzislaw_Zbytkowe.koscio%B3y.Slupska.pdf.
41.Machura, Zdzisław. Parafia katolicka św. Ottona w Słupsku w latach 1866–1947. Słupsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział, Parafia pw. św. Jacka, 2001.
42.Markowski, Wiktor. „Wspomnienia o początkach pracy duszpasterskiej w Słupsku”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 187–207. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
43.Minkowska, Anna. Pamiętnik. Wspomnienia o księdzu Janie Ziei. Warszawa: Wydawnictwo IPJP2, 2017.
44.Minkowska, Anna. „Wspomnienia o pracy w Uniwersytecie Ludowym w Orzechowie”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 113–186. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
45.Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. „Gorzów: Człowiek, który organizował dobro…”. Dostęp 9.02.2026. https://oblaci.pl/2024/01/31/gorzow-czlowiek-ktory-organizowal-dobro.
46.Misjonarze św. Wincentego a Paulo w Polsce (1651–2001). T. 1: Dzieje, red. Stanisław Respond. Kraków: Instytut Wydawniczy Księży Misjonarzy „Nasza Przeszłość”, 2001.
47.Napierała, Edward. „Geneza Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim”. Studia Paradyskie 1 (1985): 183–212.
48.Niesłony, Józef. Słownik biograficzny Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej Prowincji Polskiej 1923–2016. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016.
49.Pielorz, Józef. Oblaci polscy: Zarys dziejów Prowincji Polskiej Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej z okazji 50-lecia istnienia. Rzym: Dom Generalny, 1970.
50.Romanow, Zenon. „Administracja państwowa i samorządowa powiatu słupskiego w latach 1945–1975”. W: Obrazy Ziemi Słupskiej. Społeczeństwo – administracja – kultura. Materiały z VII Konferencji Kaszubsko-Pomorskiej. Słupsk 5–6 grudnia 2002 r., [pod kier. nauk. Andrzeja Czarnika], 140–151. Słupsk: Starostwo Powiatowe, 2003.
51.Roślicki, Józef Maciej. Pragmatyczny wizjoner. Refleksje o ks. Janie Ziei. [Piła]–Słupsk: Studio Projektu Graficznego Art-Wena Alicja Noska-Figiel, KPP – Klasowa Partia Przyjaciół, [2019].
52.Rzeczkowska, Bogumiła. „Dzieje odbudowy kościoła Mariackiego w Słupsku spisane przez budowniczego. Część 1”, 3 kwietnia 2021 r. Dostęp 9.02.2026. https://gp24.pl/dzieje-odbudowy-kosciola-mariackiego-w-slupsku-spisane-przez-budowniczego-czesc-i/ar/c1-15525805.
53.Rydz, Eugeniusz. „Rzymskokatolickie kościoły parafialne w przestrzeni sakralnej Słupska”. Peregrinus Cracoviensis 25, 1 (2014): 5–27.
54.Schematyzm diecezji gorzowskiej. Gorzów Wielkopolski: Kuria Biskupia, 1969.
55.Socha, Paweł. Sylwetki administratorów apostolskich i biskupów diecezji zielonogórsko-gorzowskiej. „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny” 5 (1998): 333–365.
56.Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej w R. P. 1933 i 1934. Stan diecezji na dzień 31 grudnia 1933. Pińsk: Wydawnictwo Drukarni Diecezjalnej, 1933.
57.Stanaszek, Bogdan, Ryszard Nowakowski, Piotr Tylec. Słownik biograficzny księży diecezji sandomierskiej XIX–XX w. T. 4: S–Ż, biskupi i uzupełnienia. Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia, 2019.
58.Stopniak, Franciszek. „Kościół na Ziemiach Polskich w latach 1848–1978”. W: Historia kościoła. T. 5: 1948 do czasów współczesnych, 573–608. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1985.
59.Szymański, Józef. „Sprawozdanie ks. dr. Henryka Hilchena z pracy wśród robotników polskich we Francji w czasie tygodni letnich 1924 roku”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 118 (2022): 457–480. DOI: 10.31743/abmk.12295.
60.Szymański, Józef. „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 112 (2019): 397–417. DOI: 10.31743/abmk.2019.112.20.
61.„Sypniewski Władysław”. Dostęp 9.02.2026. https://silesia.edu.pl/index.php/Sypniewski_W%C5%82adys%C5%82aw.
62.Śmierzchalski-Wachocz, Dariusz. Duchowieństwo rzymsko-katolickie na Pomorzu Zachodnim, Środkowym i Ziemi Lubuskiej w świetle dokumentów państwowych z lat 1945–1989. T. 1. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, 2014.
63.Wejman, Grzegorz. Organizacja Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej w latach 1945–1972. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2007.
64.Wejman, Grzegorz. „Organizowanie struktur kościelnych na Pomorzu Środkowym w latach 1945–1972”. W: Kościół katolicki w realiach władzy komunistycznej na Pomorzu Środkowym w latach 1945–1989, red. Tadeusz Ceynowa, Paweł Knap, 23–50. Szczecin: IPN Szczecin, 2011.
65.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. „Ks. Franciszek Krajewski – pierwszy proboszcz salezjanin w parafii pw. Świętej Rodziny i św. Judy Tadeusza w Słupsku, a zarazem pierwszy salezjanin na Ziemi Słupskiej”. W: Kapłani trudnych czasów. Z dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Środkowym, red. Leszek Laskowski, 67–78. Koszalin: Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”, 2015.
66.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. „Pierwszy proboszcz parafii pod wezwaniem NMP Królowej Różańca Świętego w Słupsku po II wojnie światowej ksiądz prałat Karol Chmielewski”. W: Kapłani trudnych czasów. Z dziejów Kościoła Katolickiego na Pomorzu Środkowym, red. Leszek Laskowski, 29–31. Koszalin: Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”, 2015. Dostęp 9.02.2026. http://bibliotekacyfrowa.eu/Content/51103/54075.pdf.
67.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. „Salezjanie jako duszpasterze wspólnoty parafialnej pod wezwaniem Świętej Rodziny i Św. Judy Tadeusza w Słupsku w latach 1949–2012”. Seminare. Poszukiwania naukowe 33(2013): 353–367. DOI: 10.21852/sem.2013.33.25.
68.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. Z Kobylnicą przez wieki. Kobylnica: Gmina Kobylnica, 2019.
69.Wołczański, Józef. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej w latach 1939–1945. Materiały źródłowe. Cz. 1. Kraków: Wydawnictwo bł. Jakuba Strzemię archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego, 2005.
70.„Wspomnienia ks. Wiktora Markiewicza”. Adhibenda Rocznik Archiwum Diecezjalnego w Zielonej Górze 5 (2018): 237–248.
71.Wszystko dla Jezusa Hostii. 75 lat Sióstr Klarysek od Wieczystej Adoracji w Słupsku, red. Matka Teresa Pechman. Niepokalanów: Wydawnictwo Ojców Franciszkanów, 2021.
72.Zawadzki, Wojciech. Duchowieństwo katolickie z terenu obecnej diecezji elbląskiej w latach 1821–1945. Olsztyn: Wydawnictwo Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum”, 2000.
73.Zieliński, Piotr. Ksiądz Generał. Opowieść o ks. Bernardzie Wituckim (1918–1993). Miastko–Słupsk: nakładem Autora, 2010.
74.Zygmuntowicz, Wanda. „Kronika Wandy Zygmuntowicz”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 15–111. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.