Przegląd Zachodniopomorski


ISSN: 0552-4245     eISSN: 2353-3021    OAI    DOI: 10.18276/pz.2025.40-04
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ  DOAJ

Lista wydań / t. 40 (69) 2025
Demographic Structures of the Polish and Kashubian populations in Pomerania, 1925
(Struktury demograficzne ludności polskiej i kaszubskiej na Pomorzu, 1925 r.)

Autorzy: Dariusz Chojecki ORCID
Uniwersytet Szczeciński
Słowa kluczowe: Census of 1925 Early 20th century Poles Kashubs Seasonal workers Germany Prussia Pomerania Demography Social history Population Migration Inflow Structures Mother tongue Citizenship Religion Catholics
Data publikacji całości:2025
Liczba stron:30 (97-126)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstrakt

The Prussian province of Pomerania, in Polish historiography referred to as "Pomorze Zachodnie", an area the size of Belgium, became the site of a massive influx of ethnic Poles in the early 20th century. Despite numerous studies devoted to seasonal migration and the indigenous Kashubian population, certain issues have yet to be addressed. The reason for this is the failure to use population statistics, or to use them selectively. The research was primarily based on the results of the census of 1925 and other sources. The main purpose of the article is to describe demographic aspects of the presence of non-native and indigenous Polish and Kashubian populations in Pomerania in terms of native language, citizenship, and religion. These elements are treated as interrelated and represent a continuum. Demographic aspects are discussed in relation to geographical space, which is also an element of structural research that aims to show the whole picture through its parts – e pluribus unum. The research used heuristic, comparative, cartographic and statistical methods, which demonstrated, inter alia, the existence of rather strong relationships between the spatial distribution of the populations under study and the political and economic policies pursued, and between religion and nationality; they highlighted the impact of high fertility rates, and of wars and changes in national borders on the demographic evolution of the Polish and Kashubian populations in the region, on the equal participation of emigrant women and men, and on the ability of the immigrant population to adapt to a culturally alien area.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Albrecht, Kurt. “Die preußischen Gutsbezirke.” Zeitschrift des Preußischen Statistischen Landesamts 67 (1927): 344–477.
2.Belzyt, Leszek C. Pruska statystyka językowa (1825– 1911) a Polacy zaboru pruskiego, Mazur i Śląska. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, 2013.
3.Bończa-Bystrzycki, Lech. Kościół katolicki na Pomorzu Zachodnim (1871–1945). Koszalin: PSO Sp. z o.o., 1995.
4.Chojecki, Dariusz K. “Ewolucja pruskich spisów ludności w latach 1840–1910.” Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician 67 (2022), no. 5: 43–90. https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.8537.
5.Chojecki, Dariusz K. “’Volk ohne Jugend’. Strach przed starością demograficzną narodu niemieckiego (a młodością polskiego) na przykładzie poglądów Freidricha Burgdörfera.” In Ludzie starzy i starość na ziemiach polskich od XVIII do XXI wieku (na tle porównawczym), vol. 2: Aspekty społeczno-kulturowe, edited by Agnieszka Janiak-Jasińska, Katarzyna Sierakowska, and Andrzej Szwarc, 293–310. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2016.
6.Chojecki, Dariusz K. “Optanci polscy w rejencji szczecińskiej w świetle informacji Generalnego Konsulatu RP w Berlinie z przełomu lat 1921 i 1922.” Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 34 (2014): 89–101.
7.Chojecki, Dariusz K., and Edward Włodarczyk. Topodemograficzny atlas gmin i obszarów dworskich Pomorza Zachodniego w 1871 roku, eds. [cart.] Andrzej Giza and Paweł Terefenko. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2012.
8.Dopierała, Bogdan, ed. Ekonomiczne i demograficzne problemy Pomorza Zachodniego w świetle niemieckich materiałów źródłowych z lat 1926–1932. Poznań: Instytut Zachodni, 1959.
9.Dopierała, Bogdan. Polskie losy Pomorza Zachodniego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1970.
10.Drewniak, Bogusław. Robotnicy sezonowi na Pomorzu Zachodnim (1890–1918). Poznań: Instytut Zachodni, 1959.
11.Drewniak, Drewniak, and Anna Poniatowska. Polonia szczecińska (1890–1939). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1961.
12.Fircks, Arthur. “Die preussische Bevölkerung nach ihrer Muttersprache und Abstammung. Auf Grund des Ergebnisses der Volkszählung vom 1. Dezember 1890 und anderer statistischer Aufnahmen.” Zeitschrift des Königlich Preussischen Statistischen Bureau 33 (1893): 189–97.
13.Gebhardt, Otto. “Friderizanische Kolonien und Kolonisten in Pommern nach dem Stande des Jahres 1754”. https://www.ortschroniken-mv.de/images/f/f0/Kolonisten_in_Pommern_1754.pdf, accessed November 26, 2024.
14.Harper, Sarah. Demography. A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press, 2018.
15.Jankowiak, Grzegorz. “Kościół nad Odrą i Bałtykiem. Parafie pogranicza cz. 3: Hoppenwalde – Pasewalk”. https://wroclaw.niedziela.pl/artykul/155351/nd/Hoppenwalde-%E2%80%93-Pasewalk, accessed November 26, 2024.
16.Keller, Karl “Die fremdsprachige Bevölkerung im Freistaate Preussen.” Zeitschrift des Preussischen Statischen Landesamts 66 (1926): 144–52
17.Keller, Karl. Die fremdsprachige Bevölkerung in den Grenzgebieten des Deutschen Reiches. Begleitschrift zum Kartenwerk: Sprachenatlas der deutschen Grenzgebiete. Berlin: Zentralverlag GmbH, 1929.
18.Kołodziej, Edward. Wychodźstwo zarobkowe z Polski 1918–1939. Studia nad polityką emigracyjną II Rzeczypospolitej. Warszawa: Książa i Wiedza, 1982.
19.Kossert, Andreas. “Kuzorra, Szepan i Kalwitzki – polskojęzyczni Mazurzy w Zagłębiu Ruhry.” In Schimanski, Kuzorra i inni. Polacy w Zagłebiu Ruhry 1870/71–1945, edited by Dittmar Dahlmann, Albert S. Kotowski, and Zbigniew Karpus, 163–77. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2006.
20.Krasucki, Eryk. “Upamiętnienie deportacji pomorskich Żydów w 1940. Szczecińskie praktyki komemoracyjne.” Zapiski Historyczne 89 (2024), no. 4: 83–111. http://dx.doi.org/10.15762/ZH.2024.30.
21.Labbé, Morgane. La nationalité, une histoire de chiffres : Politique et statistiques en Europe centrale (1848–1919). Paris: Sciences po, les presses, 2019.
22.Leszczyńska, Cecylia. “Polish Emigration Abroad: Regional Structure and Streams of Emigration in the Years 1870–1914 and 1918–1939.” Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 41 (2019): 177–207. https://doi.org/10.18276/pdp.2019.41-07.
23.Lubinski, Axel. Entlassen aus dem Untertanenverband. Die Amerika-Auswanderung aus Mecklenburg-Strelitz im 19. Jahrhundert. Osnabrück: Universitätsverlag Rasch, 1997.
24.Majdzińska, Anna. “The Population Potential of the Largest Cities in the Second Polish Republic.” Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 46 (2024): 93–129. https://doi.org/10.18276/pdp.2024.46-04.
25.Mitterauer, Michael. Ledige Mütter. Zur Geschichte unehelicher Geburten in Europa. München: Verlag C.H. Beck, 1983.
26.Narojczyk, Krzysztof. “Electronic Version of Aleksander Maciesza’s 1907 Statistical Atlas of the Polish Kingdom.” Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 46 (2024): 131–152. https://doi.org/10.18276/pdp.2024.46-05.
27.Nichtweiss, Johannes. Die ausländischen Saisonarbeter in der Landwirtschaft der östlichen und mittleren Gebiete des Deutschen Reiches. Ein Beitrag zur Geschichte der preußisch-deutschen Politik von 1890 bis 1914. Berlin: Rütten & Loening, 1959.
28.Ogórek, Bartosz. “Płodność populacji II Rzeczypospolitej. Badanie przy użyciu indeksów Princeton European Fertility Project.” Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 72 (2012): 95–127.
29.Poniatowska, Anna. Polskie wychodźstwo sezonowe na Pomorzu Zachodnim w latach 1918–1939. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1971.
30.Ramułt, Stefan. Statystyka ludności kaszubskiej. Kraków: Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej, 1899.
31.Řezník, Miloš. “Młoda Polska czy młodoczesi? Inspiracja i samoidentyfikacja w początkach ruchu młodokaszubskiego.” Acta Cassubiana 26 (2024): 7–16.
32.Skóra, Wojciech. “Kaszubi bytowscy i lęborscy w świetle opracowań urzędnika MSZ II Rzeczypospolitej z 1930 roku.” Acta Cassubiana 6 (2004): 295–336.
33.Skóra, Wojciech. “Liczebność ludności kaszubskiej we wschodnich powiatach prowincji Pomorze w okresie dwudziestolecia międzywojennego.” Rocznik Gdański 64 (2004), nos. 1–2: 5–31.
34.Skóra, Wojciech. “Życie codzienne polskich robotników rolnych na Pomorzu Zachodnim w dwudziestoleciu międzywojennym.” In Życie dawnych Pomorzan, [vol. 1], edited by Wojciech Łysiak, 189–207. Bytów–Poznań: Wydawnictwo ECO, 2001.
35.Skóra, Wojciech. Konsulat Rzeczypospolitej w Szczecinie w latach 1925–1939. Powstanie i działalność. Słupsk: Wydawnictwo Uczelniane PAP, 2001.
36.Sprachen-Atlas der Grenzgebiete des Deutschen Reiches nach den Ergebnissen der Volkszählung vom 16.VI.1925, edited Reichszentrale für Heimatdienst. Berlin: Zentralverlag GmbH, 1929.
37.Stanielewicz, Józef. “Osadnictwo kolonistów niemieckich z Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego na Pomorzu Zachodnim po I wojnie światowej.” Przegląd Zachodniopomorski 10 (1996): 5–19.
38.Stanielewicz, Józef. “Zatrudnienie dzieci miejskich w rolnictwie powiatu sławieńskiego w latach 1919–1932.” Przegląd Zachodniopomorski 5 (1964): 71–83.
39.Stępiński, Włodzimierz. “Uwagi do genezy pojęcia tak zwanego polskiego niebezpieczeństwa na Pomorzu Zachodnim.” In Pomerania ethnica. Mniejszości narodowe i etniczne na Pomorzu Zachodnim, edited by Marzena Giedrojć and Janusz Mieczkowski, 43–50. Szczecin: AMP Paweł Majewski, 1998.
40.Szudra, Dariusz. “Optanci polscy w rejencji stralsundzkiej w świetle informacji Generalnego Konsulatu RP w Berlinie pochodzących z przełomu lat 1921 i 1922.” Przegląd Zachodniopomorski 21 (2006), no. 2: 45–55.
41.Szudra, Dariusz. Ludność pruskiej prowincji Pomorze. Przemiany w ruchu naturalnym i migracyjnym w latach 1914–1939. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2005.
42.Szultka Zygmunt. “Stosunki religijne i kościelne w XVIII i początkach XIX wieku.” In Historia Pomorza, vol. 2, part 3, edited by Gerard Labuda, 842–74. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2003.
43.Szultka, Zygmunt. “Liczba Kaszubów na kaszubskim obszarze językowym Pomorza Zachodniego w XIX wieku.” In Pomorze – trudna ojczyzna? Kształtowanie się nowej tożsamości 1945-1995, edited by Andrzej Sakson, 23–70. Poznań: Instytut Zachodni, 1996.
44.Szultka, Zygmunt. “Stosunki wyznaniowe i kościelne na Pomorzu brandenbursko-pruskim w drugiej połowie XVII i początkach XVIII wieku.” In Historia Pomorza, vol. 2, part 3, edited by Gerard Labuda, 400–63. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2003.
45.Szultka, Zygmunt. “Uwagi o najnowszych publikacjach dotyczących liczebności ludności kaszubskiej na Pomorzu Zachodnim.” Acta Cassubiana 5 (2003): 9–20.
46.Ślepowroński, Tomasz. Polska i wschodnioniemiecka historiografia Pomorza Zachodniego (1945–1970). Instytucje – koncepcje – badania. Szczecin: ZAPOL, 2008.
47.Volz, Wilhelm, and Hans Schwalm. Die deutsche Ostgrenze. Unterlagen zur Erfassung der Grenzzerreißungschäden. Leipzig: Stiftung für Deutsche Volks- u. Kulturbodenforschung, 1929.
48.Wachowiak, Bogdan, ed. Źródła do kaszubsko-polskich aspektów dziejów Pomorza Zachodniego. vol. 3: Włodzimierz Stępiński, pub., Pomorze Zachodnie w XIX i początkach XX stulecia. Poznań–Gdańsk: Wydawnictwo Poznańskie, 2006.
49.Wachowiak, Bogdan, ed. Źródła do kaszubsko-polskich aspektów dziejów. vol. 4: Edward Włodarczyk, pub., Pomorze Zachodnie w okresie od traktatu wersalskiego po klęskę III Rzeszy w 1945 r. Poznań–Gdańsk: Wydawnictwo Poznańskie, 2006.
50.Włodarczyk, Edward. “Próba krytycznego spojrzenia na dzieje Polonii Szczecińskiej do 1939 roku.” In Pomerania ethnica. Mniejszości narodowe i etniczne na Pomorzu Zachodnim, edited by Marzena Giedrojć and Janusz Mieczkowski, 37–42. Szczecin: AMP Paweł Majewski, 1998.
51.Włodarczyk, Edward. “Refleksje nad pomorskimi badanami historycznymi po 1945 roku.” In Oblicza kultury. Człowiek – poznanie – twórczość. Profesor Halinie Perkowskiej, edited by Ewa Kochan and Piotr Ziemski, 211–23. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2008.
52.Zamorski, Krzysztof. Transformacja demograficzna w Galicji na tle przemian ludnościowych innych obszarów Europy Środkowej w II poł. XIX i na początku XX w. Kraków: nakładem UJ, 1991.