Studia Językoznawcze

synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny


ISSN: 1730-4180    eISSN: 2353-3161    OAI    DOI: 10.18276/sj.2026.24-09
CC BY-SA   Open Access   ERIH PLUS

Lista wydań / t. 24, 2025
Językowe wykładniki emocji w Listach z Brazylii Adolfa Dygasińskiego

Autorzy: Danuta Kowalska ORCID
Uniwersytet Łódzki
Słowa kluczowe: Adolf Dygasiński Listy z Brazylii reportaż podróżniczy językowe wykładniki emocji wartościowanie
Data publikacji całości:2026-02
Liczba stron:15 (135-149)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstrakt

Celem artykułu jest wskazanie językowych wykładników wyrażania emocji i ocen w Listach z Brazylii Adolfa Dygasińskiego, które reprezentują typ wypowiedzi o charakterze dokumentarnym i sprawozdawczym bliskim piśmiennictwu podróżniczemu, przez badaczy określany jako reportaż podróżniczy, powstały pod wyraźnym wpływem naturalistycznego dokumentaryzmu. Podstawę materiałową analiz stanowią konteksty językowe, w których mówi się o polskich osadnikach i ich trudnym położeniu. Badanie koncentruje się na wybranych środkach językowych o funkcji emotywnej. Przeprowadzone analizy pokazały, że udział językowych środków służących wyrażaniu emocji w badanych korespondencjach jest dość wysoki, więc ekspresywność jest wyrazistą i dominującą cechą stylową Listów. Dygasiński wykorzystuje różnorodne środki językowe służące wyrażaniu emocji, czerpie je z różnych poziomów języka: leksykalnego, słowotwórczego, składniowego. Najliczniej reprezentowane są te, które wiążą się z wartościowaniem oraz intensyfikacją, a w szczególności synonimy ekspresywne, waloryzujące przymiotniki i przysłówki, przy których udziale pisarz intensyfikuje emocjonalną zawartość wypowiedzi. Intensyfikacji uczuć służą także liczne wykrzyknienia oraz pytania retoryczne. Przejawem ekspresywności są także elementy charakterystyczne dla języka mówionego: zwłaszcza leksyka z rejestru potocznego polszczyzny II połowy XIX wieku.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Dygasiński Adolf. Pisma wybrane, t. XXIV, Listy z Brazylii, red. Bogdan Horodyski, Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1953.
2.Bartmiński Jerzy. „Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata”. W: Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1999, 103-120.
3.Boniecka Barbara. Struktura i funkcje pytań w języku polskim. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2000.
4.Cichońska Maria. Wyrażenia zaimkowe w kształtowaniu dyskursu potocznego. (Na materiale sztokowskiego literackiego systemu językowego, ze szczególnym uwzględnieniem języka mieszkańców Sarajewa). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000.
5.Cybulski Marek. „Stylistyczne funkcje frazeologii religijnej w Sienkiewiczowskiej prozie o tematyce współczesnej”. W: Inspiracje chrześcijańskie w kulturze Europy. Łódź: Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, 2000, 135.
6.Danielewiczowa Maria. „Zdania pytajne o funkcji ekspresywnej”, „Język a Kultura”, t. 4 (1991), red. Jerzy Bartmiński, Renata Grzegorczykowa, Wrocław, 159-169.
7.Grabias Stanisław. Język w zachowaniach społecznych. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 1994.
8.Grabias Stanisław. O ekspresywności języka. Ekspresja a słowotwórstwo. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1981.
9.Grzegorczykowa Renata. „Nowomowa a problem funkcji językowych”, Poradnik Językowy, z. 6 (1985), 378-381.
10.Grzesiuk Anna. Składnia wypowiedzi emocjonalnych. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1995.
11.Jodłowski Stanisław. Ogólnojęzykoznawcza charakterystyka zaimka. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973.
12.Kowalska Danuta. Obraz polskich emigrantów (i kryzysu emigracyjnego) w Listach z Brazylii Adolfa Dygasińskiego (w druku).
13.Miodunka Władysław. Funkcje zaimków w grupach nominalnych współczesnej polszczyzny mówionej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
14.Niedzielski Czesław. Reportaż [hasło]. W: Józef Bachórz, Alina Kowalczykowa (red.), Słownik literatury polskiej XIX wieku. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 1994, 820-823.
15.Paczoska Ewa. „Adolf Dygasiński – drogi i bezdroża naturalizmu”. W: Naturalizm i naturaliści w Polsce. Poszukiwania, doświadczenia, kreacje, red. Janina Kulczycka-Saloni, Danuta Knysz-Rudzka, Ewa Paczoska. Warszawa: Instytut Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, 1992.
16.Rejter Artur. Kształtowanie się gatunku reportażu podróżniczego w perspektywie stylistycznej i pragmatycznej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000.
17.Rejter Artur. Leksyka ekspresywna w historii języka polskiego. Kulturowo-komunikacyjne konteksty potoczności. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: 2006.
18.Rejter Artur. „Język a emocje w ujęciu glottodydaktycznym”. W: Sztuka i rzemiosło. Nauczyć Polski i polskiego, red. Aleksandra Achtelik, Małgorzata Kita, Jolanta Tambor, t. 2. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2010, 75-83.
19.Skubalanka Teresa. „O ekspresywności języka”. W: Teresa Skubalanka, O stylu poetyckim i innych stylach języka. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1995, 59-67.
20.Sztachelska Jolanta. „Reporteryje” i reportaże. Dokumentarne tradycje polskiej prozy w 2. Poł. XIX i na pocz. XX wieku (Prus – Konopnicka – Dygasiński – Reymont). Białystok: Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, 1997.
21.Tymiakin Leszek. „O triadzie komunikacyjnej: wartościowanie – emocje – ekspresja”, „Annales UMCS. Educatio Nova”, vol. II (2017), 199-216.
22.Wojtczuk Krystyna. „Wykrzykniki polskie jako jednostki składni emocjonalnej. Próba opisu wybranych tendencji funkcjonalnych”. W: Funkcja emocjonalna jednostek językowych i tekstowych, red. Krystyna Wojtczuk, Agnieszka Wierzbicka. Siedlce: Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, 2004, 291-300.