Studia Maritima

ISSN: 0137-3587    eISSN: 2353-303X    OAI    DOI: 10.18276/sm.2025.38-08
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ

Issue archive / Vol. 38 2025
Records of Polish Maritime Offices and Institutions Operating on the Eve of the Outbreak of World War II: Historical and Archival Guide

Authors: Anna Żeglińska ORCID
Uniwersytet Gdański
Keywords: Maritime administration Navy Merchant marine Maritime and Colonial League Maritime courts maritime education World War II Archives archival finding aids
Whole issue publication date:2025-12
Page range:34 (181-214)
Klasyfikacja JEL: N44 R53 R38
Cited-by (Crossref) ?:

Additional information

This work was supported by a Research Fellowship funded by the Jan Karski Institute of War Losses and University of Gdańsk.

Abstract

Poland, having regained its independence after 123 years of partitions, had to face one of its most significant tasks: to enforce and exploit its rights granted in the Treaty of Versailles of 28 June 1919, which ended World War I. These rights were exercised with the help of various authorities and posts fulfilling specific functions in the political and legal system of the Republic of Poland, and in the Free City of Danzig, in which Poland gained special powers resulting from free access to the sea secured by the peace treaty. As Poland began to organise its access to the Baltic Sea, institutions and offices were established for that purpose in the territory of the Republic of Poland and in the Free City of Danzig. They all contributed to creating records, as their operations generated specific types of documentation. Their activities were interrupted by the outbreak of World War II. Military operations and their postwar effects resulted in devastation of archives. The paper presents a summary of remaining records in the form of an archival guide, based on the directory of maritime authorities and institutions drawn up by the author. The guide ought to facilitate access to the preserved records and at the same time, indicate institutions, of which all records have been lost. The guide, therefore, covers the following authorities, offices and institutions undertaking activities related to the gained access to the Baltic Sea, existing on the eve of the outbreak of World War II, covered in 7 sections: a) Special (maritime) administration b) Merchant Navy. Polish Shipping Companies (state-owned companies) c) Maritime associations of high public utility d) Associations of shipping enterprises (transportation and freight forwarding) e) Special courts (maritime chambers) f) Maritime education g) The Polish Navy The analysis of the state of preservation of the records of maritime institutions and organisations operating before World War II shows that in the archives we can find 473 archival units created by the special (maritime) administration, as well as 1605 archival units created by state-owned merchant navy companies, 152 archival units by associations of high public utility, namely the Maritime and Colonial League, 601 archival units by maritime associations of shipping enterprises, 12 archival units created by special courts, 59 archival units by organizations dealing with maritime education and 1851 archival units by the Polish Navy. Not even one archival unit has been left of the records of 11 institutions and organisations enumerated in this paper. Even more I would like to invite readers to make contact in the case there being a possibility to enrich the current database, both in terms of information on saved records, and the lost ones.

Optional files

08_zeglinska.a_informacja_dla_skladu..docx
Wykaz ilustracji i tabel
Pobierz
Download file

Article file

Bibliography

1.Archival sources
2.Archiwum Akt Nowych [Central Archives of Modern Records], Ministerstwo Przemysłu i Handlu w Warszawie, Departament Morski, Reference No: 2/12//0/11//192, Działalność Urzędu Morskiego i urzędów podległych w roku 1937/1938, z krótkim zarysem historycznym poszczególnych zagadnień należących do kompetencji władz administracji morskiej. Sprawozdanie, tabele, wykresy, plan, mapka, fotografie.
3.Archiwum Akt Nowych, Muzeum Józefa Piłsudskiego w Belwederze w Warszawie, Reference No: 2/109/0/2.2/267 Państwowa Szkoła Morska. Zarys monografii.
4.Lietuvos centrinis valstybės archyvas [Lithuanian Central State Archives], Jūrų ir kolonijinės lygos Vilniaus apygarda [Liga Morska i Kolonialna. Okręg w Wilnie/ Maritime and Colonial League, Vilnius District], No. 1187.
5.The Polish Institute and Sikorski Museum, Morski Dywizjon Lotniczy 1939 – Relacje, Reference No: MAR.A.II.4/1, 17–29, Spostrzeżenia osobiste z wojny lotniczej w Polsce (z obrony wybrzeża i Gdyni) ppor.[podporucznika] pil.[ota] Edmunda Jereczka. The Polish Institute and Sikorski Museum, Marynarka Wojenna we Francji, Reference No: MAR.A.IV.1/1, 3–4, Organizacja i prace kierownictwa Marynarki Wojennej w Paryżu.
6.Wojskowe Biuro Historyczne [Military Historical Bureau], Archiwalia Wojska Polskiego z lat 1943–1945. Accessed 10.07.2024, https://wbh.wp.mil.pl/pl/pages/archiwalia-wojskapolskiego- z-lat-1943-1945-2018-11-16-rfw3/.
7.Printed sources
8.Rocznik Morski i Kolonialny. Warszawa: Wydawnictwo Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1938. Accessed 10.07.2024. http://bibliotekacyfrowa.eu/Content/55042/60956.pdf.
9.Rocznik polityczny i gospodarczy 1936. Warszawa: Polska Agencja Telegraficzna PAT, 1936.
10.Roczniki Rady Interesantów Portu w Gdyni z lat 1932–1938. Accessed 10.07.2024. Federacja Bibliotek Cyfrowych. fbc.pionier.net.pl.
11.Internet sources (websites)
12.Szukaj w Archiwach. Accessed 10.07.2024. www.szukajwarchiwach.gov.pl.
13.Wojskowe Biuro Historyczne. Accessed 10.07.2024. https://wbh.wp.mil.pl/pl/pages/zasob- 2018-11-16-qr5i/.
14.Maritime legislation
15.Oświadczenie rządowe w przedmiocie konwencji polsko-gdańskiej, zawartej w Paryżu dnia 9 listopada 1920 r. [Treaty between Poland and the Free City of Danzig concluded at Paris, 9 November 1920], Dz.U. of 1922, No. 13, item 117.
16.Prawo o stowarzyszeniach, Dz.U. of 1932, No. 94, item 808.
17.Rozporządzenie Ministra byłej Dzielnicy Pruskiej z dnia 30 czerwca 1921 r. o utworzeniu Morskiego Urzędu Rybackiego w Pucku, Dz.U. Ministerstwa b. Dz. Pr., 1921, No. 23, item 150.
18.Rozporządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 18 lutego 1929 r. o utworzeniu Tymczasowej Rady Portowej przy Urzędzie Morskim w Gdyni, Monitor Polski 1929, No. 52, item 101.
19.Rozporządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 7 marca 1934 r. w sprawie statutu organizacyjnego Urzędu Morskiego, Monitor Polski 1934, No. 70, item 107.
20.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 3 kwietnia 1922 r. o Marynarce Wojennej, Dz.U. 1922, No. 30, item 243.
21.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. w sprawie zmiany niektórych postanowień rozporządzenia Ministra b. dzielnicy pruskiej z dnia 18 czerwca 1921 r. o utworzeniu Morskiego Urzędu Rybackiego w Pucku, Dz.U. 1928, No. 21, item 184.
22.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o poddaniu Kapitanatu Portu Morskiego w Tczewie kompetencji Urzędu Marynarki Handlowej w Gdyni i uregulowaniu innych spraw, związanych z żeglugą morską w porcie tczewskim, Dz.U. 1928, No. 26, item 233.
23.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 22 marca 1928 r. o organizacji i zakresie działania władz marynarki handlowej, Dz.U. 1928, No. 38, item 366.
24.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 października 1930 r. o częściowej zmianie ustawy z dnia 18 marca 1925 r. o izbach morskich, Dz.U. 1930, No. 76, item 600.
25.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 grudnia 1934 r. o unormowaniu właściwości władz i trybu postępowania w niektórych działach administracji państwowej, Dz.U. 1934, No. 110, item 976.
26.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1921 r. w sprawie przekazania Ministrowi Przemysłu i Handlu wszystkich spraw, związanych z marynarką handlową, Dz.U. 1921, No. 103 item 742.
27.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 1922 r. w sprawie utworzenia Urzędu Marynarki Handlowej w Wolnym Mieście Gdańsku, Dz.U. 1922, No. 32, item 258.
28.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1926 r. o nadaniu gminie wiejskiej Gdyni praw gminy miejskiej, Dz.U. 1926, No. 21, item 127.
29.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 kwietnia 1930 r. o rozszerzeniu granic miasta Gdyni w województwie pomorskim, Dz.U. 1930, No. 34 item 277.
30.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 stycznia 1931 r. o przekazaniu Urzędowi Morskiemu spraw budowy portu w Gdyni, Dz.U. 1931, No. 6, item 28.
31.Uchwała Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1931 r. o przechowywaniu akt w urzędach administracji publicznej, Monitor Polski 1932, No. 2 item 3.
32.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1933 r. w sprawie zmiany granic miasta Gdyni w województwie pomorskim, Dz.U. 1933, No. 10 item 64.
33.Ustawa z dnia 23 września 1922 r. o budowie portu w Gdyni, Dz.U. 1922, No. 90 item 824.
34.Ustawa z dnia 25 listopada 1925 r. o popieraniu polskiej żeglugi morskiej, Dz.U. 1925, No. 125 item 891.
35.Ustawa z dnia 21 lutego 1930 r. o zmianie ustawy z dnia 18 marca 1925 r. o izbach morskich, Dz.U. 1930, No. 17, item 126.
36.Ustawa z dnia 17 marca 1932 r. o przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego “Żegluga Polska” na spółkę akcyjną, Dz.U. 1932, No. 32, item 339.
37.Ustawa z dnia 15 lutego 1933 r. w sprawie częściowej zmiany ustawy z dnia 18 marca 1925 r. o izbach morskich, Dz.U. 1933, No. 18, item 117.
38.Ustawa z dnia 22 lutego 1937 r. o Państwowej Szkole Morskiej w Gdyni, Dz.U. 1937, No. 16, item103.
39.Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, tj. Dz.U. 2020, item 164.
40.The Treaty of Versailles. Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 roku. Accessed 26.07.2024. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/ DocDetails.xsp?id=WDU19200350200 or http://avalon.law.yale.edu/imt/partiii.asp.
41.Zarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 3 lutego 1936 r. o utworzeniu Rady Portowej przy Urzędzie Morskim w Gdyni, Monitor Polski 1936, No. 41, item 73.
42.Zbiór dokumentów urzędowych dotyczących stosunku Wolnego Miasta Gdańska do Rzeczypospolitej Polskiej [Collection of Official Documents Pertaining to the Relations of the Free City of Danzig to the Republic of Poland]. Vol. 1–11. Gdańsk: Biuro Komisarza Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej. Accessed 26.07.2024. https:// polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=TITLE_ AZ&searchLike=zbi%C3%B3r%20dokument%C3%B3w%20urz%C4%99dowych%20 dotycz%C4%85cych&copyright=false.
43.References
44.Chruściński, Kazimierz, and Roman Wapiński, eds. Dzieje Gdyni. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980.
45.Czerwińska, Wanda. Polska żegluga morska w latach II Rzeczypospolitej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971.
46.Czerwińska, Wanda. Rola państwa w polskiej gospodarce morskiej 1919–1939. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1975.
47.Danielewicz, Waldemar. Polskie holowniki morskie 1920–2015. Gdynia: Porta Mare Pomorska Oficyna Wydawniczo-Reklamowa, 2015.
48.Doleżal Franciszek. In: “Encyklopedia Gutenberga.” Accessed 10.07.2024. https://www.gutenberg.czyz.org/word,15515#google_vignette.
49.Hunczak, Taras. “Polish Colonial Ambitions in the Inter-War Period.” Slavic Review 26 (1967), 4: 648–56. DOI: 10.2307/2492615.
50.Kardas, Mariusz. “Rada Interesantów Portu Gdyni w świetle Roczników Rady z lat 1931–1938.” Zeszyty Gdyńskie 7 (2012): 81–106.
51.Małkowski, Kazimierz. Zarys dziejów sądownictwa gdyńskiego 1928–1988. Gdynia: Instytut Badania Prawa Sądowego. Ośrodek Terenowy w Gdańsku, 1995.
52.Mamczak-Gadkowska, Irena. Archiwa państwowe w II Rzeczypospolitej. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2006.
53.Mikos, Stanisław. Wolne Miasto Gdańsk a Liga Narodów 1920–1939. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1979.
54.Regliński, Andrzej. Archiwum Państwowe w Gdańsku Oddział w Gdyni: przewodnik po zasobie archiwalnym. Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Wydział Wydawnictw, 2007.
55.Roman, Wanda Krystyna. Centralne Archiwum Wojskowe 1918–1998: tradycje, historia, współczesność służby archiwalnej Wojska Polskiego. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002.
56.Ryszewski, Bohdan. “O niektórych podstawowych pojęciach archiwalnych (kancelaria, registratura, zespół archiwalny, archiwum.” Acta Universitatis Nicolai Copernici, Historia V, Nauki Humanistyczno-Społeczne 35 (1969): 93–120.
57.Ryszewski, Bohdan. “Metodyka archiwalna ogólna.” In: Archiwistyka, by Halina Robótka, Bohdan Ryszewski, Andrzej Tomczak, 23–97. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989.
58.Siemianowski, Jordan. “The Circumstances of the Establishement of «Żegluga Polska» in 1926.” Studia Maritima 35 (2022): 85–111. DOI: 10.18276/sm.2022.35-03.
59.Sierpowski, Stanisław. Liga Narodów w najlepszym czasie (1926–1929). Poznań: Instytut Historii UAM, 2018.
60.Stępniak, Henryk. Rada Portu i Dróg Wodnych w Wolnym Mieście Gdańsku. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1971.
61.Stodolny, Czesław. Inwentarz akt Komisarza Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku 1919–1939. Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1967.
62.Tymiński, Jan. “Administracja morska w Gdyni w okresie Drugiej Rzeczypospolitej. Organizacja, kadry, działalność.” Dzieje Najnowsze 51 (2019), 3: 351–362. DOI: 10.12775/DN.2019.3.15.
63.Tymiński, Jan. Administracja morska w Gdyni w okresie Drugiej Rzeczypospolitej: organizacja, kadry, działalność. Gdynia: Muzeum Marynarki Wojennej, 2020.
64.Wojciechowski, Mieczysław. “Źródła do okresu międzywojennego na Pomorzu: (1918–1939).” In: Stan badań i potrzeby edycji źródłowych dla historii Pomorza i innych krajów południowej strefy bałtyckiej: materiały konferencji ogólnopolskiej z 25–26 listopada 1994 r. w Toruniu, ed. Marian Biskup, 104–11. Toruń: Towarzystwo Naukowe, 1995.
65.Wollenberg, Simon Friedrich Wilhelm. Die Regierung Von Konfliktgebieten Durch Die Vereinten Nationen. 1. Aufl. Baden-Baden: Nomos Verl.-Ges, 2007.
66.Żeglińska, Anna. “Losy i straty zasobu registratur władz i urzędów II Rzeczypospolitej – założenia metodologiczne przewodnika historyczno-ustrojowego.” In: Historia i pamięć. Studia z dziejów XX wieku, eds. Witold Gieszczyński, Wiesław Bolesław Łach, and Karol Sacewicz, 445–489. Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, 2011.
67.Żeglińska, Anna. “Metoda wyszukiwania informacji.” In: Problemy wyszukiwania informacji w polskich archiwach, eds. Anna Żeglińska, and Mariusz Żuławnik, 94–106. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2020.