Analiza i Egzystencja


ISSN: 1734-9923    eISSN: 2300-7621    OAI    DOI: 10.18276/aie.2025.69-05
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ  DOAJ

Issue archive / 69 (2025)
Epistemologia historyczna jako podstawa metodologiczna dla krytycznej historiografii psychologii – Krystyny Zamiary badania dynamiki pojęć i programów psychologicznych.
(Historical epistemology as the methodological basis for the critical historiography of psychology – Krystana Zamiara’s studies of the dynamics of psychological notions and programs)

Authors: Jan Kornaj ORCID
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Andrzej Pankalla ORCID
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Keywords: historical epistemology historiography psychology methodology Poland XXth century
Whole issue publication date:2025
Page range:26 (91-116)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstract

The article aims to present Krystyna Zamiara’s application of the historical epistemology methodology, introduced by Jerzy Kmita, to historical psychological studies. Both Zamiara and Kmita were members of the Poznań Methodological School that began to form in 1960s and developed in 1970s at Adam Mickiewicz University in Poznań. Historical epistemology is a methodology of studying the process of the development of science, based on Marks’s dialectical materialism. It assumes that science is a social practice which development is determined by social, historical processes as well as ontological and epistemological assumptions of any scientific societies. Krystyna Zamiara applied historical epistemology to study hidden assumptions determining the development of psychological programs. She also analyzed the development and the use of the notion of psychological parallelism and the consequences of accepting or rejecting parallelism for modern psychology.
Download file

Article file

Bibliography

1.Brock, A. C. (2017). The new history of psychology: Some (different) answers to Lovett’s five questions. History of Psychology, 20(2), 195.
2.Danziger, K. (1980). The history of introspection reconsidered. Journal of the History of the Behavioral Sciences, 16(3), 241-262.
3.Danziger, K. (1994). Does the history of psychology have a future? Theory & Psychology, 4(4), 467-484.
4.Danziger, K. (2013). Psychology and its history. Theory & Psychology, 23(6), 829-839.
5.de Freitas Araujo, S. (2017). Toward a philosophical history of psychology: An alternative path for the future. Theory & Psychology, 27(1), 87-107.
6.Furumoto, L. (1989). The new history of psychology. W: I. S. Cohen (red.), The G. Stanley Hall lecture series (strony 9–34). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10090-001
7.Giedymin, J. (1974). Problemy. Założenia. Rozstrzygnięcia. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
8.Giedymin, J., Kmita, J. (1966). Wykłady z logiki formalnej, teorii komunikacji i metodologii nauk.
9.Gołowska, I. (2003). Naturalizm-antynaturalizm jako spór o charakterze metodologicznym. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 65(1), 5-12.
10.Grad, J. (2021a). Jerzy Kmita (1931-2012) – wspomnienie. Nauka, (2), 177-188.
11.Grad, J. (2012b). Profesor Krystyna Zamiara (1940-2012)-metodolog, filozof nauki, kulturoznawca. Człowiek i Społeczeństwo, (33), 217-229.
12.Harris, B. (1980). Ceremonial versus critical history of psychology. American Psychologist, 35(2), 218–219. https://doi.org/10.1037/0003-066X.35.2.218
13.Kmita, J. (1971). Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej. Warszawa: PWN.
14.Kmita, J. (1976). Szkice z teorii poznania naukowego. Warszawa: PWN.
15.Kmita, J. (1980). Z problemów epistemologii historycznej. Warszawa: PWN.
16.Kmita, J., Nowak, L. (1968). Studia nad metodologicznymi podstawami humanistyki. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
17.Lovett, B. J. (2006). The new history of psychology: A review and critique. History of psychology, 9(1), 17.
18.Lovett, B. J. (2017). For balance in the historiography of psychology: Reply to Brock (2017). History of Psychology, 20(2), 218–224. https://doi.org/10.1037/hop0000053
19.Musiał, G. (2016). Poznańska Szkoła Metodologiczna – jej rozwój i znaczenie. Przegląd Filozoficzny, 25(2), 553-563.
20.Nowak, L. (1971). U podstaw Marksowskiej metodologii nauk. Warszawa: PWN.
21.Nowak, L. (1972). Model ekonomiczny. Studium z metodologii ekonomii politycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
22.Nowak, L. (1974a). U podstaw marksistowskiej aksjologii. Warszawa: PWN.
23.Nowak, L. (1974b). Zasady marksistowskiej filozofii nauki. Próba systematycznej rekonstrukcji. Warszawa: PWN.
24.Nowak, L. (1977a). U podstaw dialektyki Marksowskiej. Próba interpretacji kategorialnej. Warszawa: PWN.
25.Nowak, L. (1977b). Wstęp do idealizacyjnej teorii nauki. Warszawa: PWN.
26.Pankalla, A. i Kilian, A. (2018a). Prolegomenon to the thought style of the New History of Psychology. Studia Psychologica: Theoria et Praxis, 5-14.
27.Pankalla, A. i Kilian, A. (2018b). Re-wizja i re-autoryzacja psychologii. Ekspedycja na peryferie – od myśli krytycznej ku psychologii realnej. Czasopismo Psychologiczne, 24, 21-35.
28.Solarska, M., Bugajewski, M. (2017). Historia historiografii jako historia prawdy. Dwugłos o podstawach teoretycznych historii historiografii Jerzego Topolskiego. Historia@ Teoria, 1(3), 123-130.
29.Stobiecki, R. (2021). Historia historiografii Jerzego Topolskiego. Historyka studia metodologiczne, 51, 395-409.
30.Topolski, J. (1968). Metodologia historii. Warszawa: PWN.
31.Topolski, J. (1977). Marksizm i historia. Warszawa: PIW.
32.Topolski, J. (1978). Rozumienie historii. Warszawa: PIW.
33.Topolski, J. (1982). Prawda i model w historiografii. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.
34.Topolski, J. (1983). Teoria wiedzy historycznej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
35.Topolski, J. (red.) (1970). Założenia metodologiczne „Kapitału” K. Marksa. Warszawa: KiW.
36.Topolski, J., Malewski, A. (1960). Studia z metodologii historii. Warszawa: PWN.
37.van Rappard, J. H. (1997). History of psychology turned inside (r) out: A comment on Danziger. Theory & Psychology, 7(1), 101-105.
38.Watrin, J. P. (2017). The “new history of psychology” and the uses and abuses of dichotomies. Theory & Psychology, 27(1), 69-86.
39.Wrzosek, W. (2013). Jerzego Topolskiego projekt metodologii historii. Studia Metodologiczne, 31, 15-23.
40.Zamiara, K. (1995). Dynamika pojęć i programów psychologicznych. Poznań, Szczecin: Fundacja im. Kazimierza Ajdukiewicza na rzecz Rozwoju Nauk Filozoficznych.
41.Zamiara, K. (1997). Dylemat: filozofia nauki czy historia nauki - w ujęciu kulturoznawczym. Nowa Krytyka, 8, 51-66.
42.Zamiara, K. (1998). Między filozofią nauki a historią nauki. Współczesne kontrowersje. Przegląd Filozoficzny, 7(2), 79-85.
43.Zamiara, K. (2010). U początków poznańskiej szkoły metodologicznej. W: T. Buksiński (red.), Filozofia na uniwersytecie w Poznaniu. Jubileusz 90-lecia (strony 283-308). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Psychologii UAM.