Przegląd Zachodniopomorski


ISSN: 0552-4245     eISSN: 2353-3021    OAI    DOI: 10.18276/pz.2025.40-05
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ  DOAJ

Lista wydań / t. 40 (69) 2025
Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945-1946). Rekonesans badawczy

Autorzy: Wojciech Skóra ORCID
Uniwersytet Pomorski w Słupsku
Słowa kluczowe: Pomorze Zachodnie Słupsk protestantyzm życie religijne wysiedlenia Armia Czerwona
Data publikacji całości:2025
Liczba stron:40 (127-166)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstrakt

W zakresie religijnym Słupsk (niem. Stolp) do 1945 r. był miastem zamieszkałym przez protestantów (Niemców). Zajęcie przez Armię Czerwoną, formację komunistyczną i ateistyczną, doprowadziło do stopniowego przekształcenia w ośrodek katolicki, zamieszkały przez Polaków. Droga do tego paradoksu wiodła przez przekształcenia 1945 r., kluczowego w dziejach miasta. Artykuł poświęcony jest zagładzie życia religijnego Niemców, opisuje jej etapy i zakres. A także stopniowe przejmowanie świątyń i dominację katolików. Rozważania te poprzedza panorama życia religijnego Słupska przed wkroczeniem Sowietów, by ukazać jego znaczenie dla ówczesnych mieszkańców. Okres kilku miesięcy dominacji czerwonoarmistów był tragiczny dla Niemców. Oznaczał całkowite zniszczenie dotychczasowego życia, morderstwa, uwięzienia, gwałty i rabunki. Jedyną strukturą, która ocalała (poza pewnymi elementami służby zdrowia) byli nieliczni duchowni i osoby świeckie dawniej ich wspierające. Opierając się na wspomnieniach wykazano w tekście, jak ważną rolę odgrywała religia w tych trudnych dniach. Dawała oparcie, pociechę i nadzieję. Podstawowe wnioski: W wyniku ucieczek i działań Sowietów struktura życia religijnego w Słupsku została zniszczona; pozostali i przeżyli nieliczni duchowni. Jednak te zdziesiątkowane kadry potrafiły dość szybko odbudować protestanckie życie religijne w mieście. W maju 1945 r. sowiecki wojskowy komendant zezwolił na wznowienie nabożeństw i używanie dzwonów. Jednak latem pojawiający się Polacy zaczęli przejmować kościoły na użytek katolików, spychając Niemców na margines (zezwolono na korzystanie z jednej świątyni, popołudniami). Czerwonoarmiści nie zniszczyli budynków kościelnych, wszystkie ocalały, choć zniszczeniu uległa 1/3 miasta. Odbudowa życia religijnego niemieckich protestantów odbywała się przy dużym udziale kobiet, które również i w tym zakresie zastępowały nieobecnych mężczyzn.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Bibliografia
2.Archiwa
3.Centralne Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej (CAMO) (Центральный архив Министерства обороны Российской Федерации, ЦАМО)
4.Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki w Szczecinie
5.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, Parafia pw. NMP Królowej Różańca Świętego w Słupsku
6.Archiwum Państwowe w Gdańsku, Urząd Wojewódzki w Gdańsku
7.Wspomnienia
8.Stefan, Kullas. „„Daleka droga”. Wspomnienia z lat 1946-1948. Bochum 1983“, w: Słupsk. Powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, (Słupsk, 2015.
9.List superintendnta Gehrke z marca 1949 r.“. Stolper Heimatblatt 3 (1955).
10.Franz, Stoy. „Ein Russe trat ein“. Stolper Heimatblatt 10 (1952).
11.Ernst, Giese. „Wspomnienie“. Stolper Heimatblatt 4 (1954).
12.Spittel, Lydia. Du hast mich überredet. Das Lebensbild eines Pfarrers unserer Zeit. Stuttgart, 1949.
13.Giese, Ernst. Schweigt Gott? Erlebnisse eines ostvertrie¬benen Kriegsblinden. Marburg: Bauer, brw.
14.Ingrid, Mitzlaff. „Zwei Helden“. Stolper Heimatblatt 3 (1955).
15.Edith, Woite, „Meine heimlichen deutschen Schüler in Stolp in der Zeit von Juli 1945 bis Juni 1946“, Stolper Heimatblatt 2 (1954).
16.Klaus, Zander. Kinderland ist abgebrannt. Erlebnisse eines kleinen pommerschen Jungen in den Jahren 1940-1946. bmw 2011.
17.Krockow, Christian Graf von. Czas kobiet. Wspomnienia z Pomorza 1944-1947 według relacji Libussy Fritz-Krockow. Warszawa: CDN, 1990.
18.Minkowska, Anna. Pamiętnik, wspomnienie o księdzu Janie Ziei. Warszawa: Instytut Jana Pawła II, 2017.
19.Die Vertreibung der deutschen Bevölkerung aus den Gebieten östlich der Oder-Neiße", herausgegeben vom ehemaligen Bundesministerium für Vertriebene, Flüchtlinge und Kriegsgeschädigte, Band I/2, Dokument Nr. 328. Augsburg: Weltbild Verlag, 1993.
20.Wspomnienia Tadeusza Schweitzera przesłane na konkurs ogłoszony przez Instytut Zachodni w Poznaniu w 1970 roku, Słupsk 1972, niepublikowany maszynopis. Instytut Zachodni, Archiwum Ziem Zachodnich i Północnych, sygn. P754–492.
21.Zygmuntowicz Wanda. „Kronika parafii rzymsko-katolickiej p.w. św. Ottona w Słupsku. Lata 1945-1946“. W: Słupsk. Powojenne wspomnienia, opracował Zdzisław Machura. Słupsk, 2015.
22.Erich Drescher. „Boże Narodzenie w Słupsku 1945”. Stolper Heimatblatt 12 (1954).
23.Opracowania
24.„Pommersche Heimatkirche” 11 (1953), 4.
25.Bartholdy, Walter. O Stolpa, du bist ehrenreich. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp. Stolp, 1910.
26.Bock-Matuszyk Katarzyna , Wojciech Kucharski, Piotr Zubowski, red. Na swoim? U siebie? Wśród swoich? Pierwsze lata na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. K. Bock-Matuszyk, W. Kucharski, P. Zubowski. Wrocław: Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”, 2018.
27.Bończa-Bystrzycki, Lech. Kościół katolicki na Pomorzu Zachodnim (1871-1945). Koszalin: PSO, 1995.
28.Bończa-Bystrzycki, Lech. Studia i materiały do dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim 1871-1945. Koszalin: PSO, 1997.
29.Bookhagen, Rainer. Die Evangelische Kinderpflege Und Die Innere Mission in Der Zeit Des Nationalsozialismus. Ruckzug in Den Raum Der Kirche. Band 2: 1937 Bis 1945. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998.
30.Bruncz, Dariusz, Wschodnie Niemcy najbardziej ateistycznym rejonem świata, Ekumenizm.pl, dostęp 30 V 2025 r., https://www.ekumenizm.pl/spoleczenstwo/wschodnie-niemcy-najbardziej-ateistycznym-rejonem-swiata/
31.Chłosta, Jan. „Niezwykła posługa warmińskiego kapłana“. Studia Warmińskie 32 (1995).
32.Deutscher, Christine. Evangelische Frauen als kirchliche Akteurinnen in Pommern 1945. Greifswald, 2023.
33.Gajewski, Wojciech. Parafia św. Rodziny w Słupsku w 70. rocznicę powstania 1948-2018. Słupsk, 2018.
34.Grajczak, Dagmara, „Die Russen kommen... Zajęcie Słupska przez Armię Czerwoną w marcu 1945 r. w relacjach mieszkańców miasta”. W: Słupsk i ziemia słupska od średniowiecza do współczesności, red. Wojciech Skóra, Agnieszka Teterycz-Puzio. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, 2021.
35.Grunberger, Richard. Historia społeczna Trzeciej Rzeszy, t. II. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987.
36.Halicka, Beata. Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajanie Nadodrza 1945 -1948. Kraków: Universitas, 2015.
37.Harder, Achim, „Das Rettungshaus in Stolp“, Stolper Heft (2018).
38.Heller Michał, Aleksander Niekricz, Utopia u władzy. Historia Związku Sowieckiego, t. I. Wrocław: Universitas, 1989.
39.Jonca, Karol. „Kościół ewangelicki w Trzeciej Rzeszy wobec ideologii narodowego socjalizmu w latach 1933-1935”. Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi 6 (1980).
40.Kiec Olgierd, red. Dziedzictwo niemieckiego protestantyzmu w Polsce po 1945 roku. Polityka – własność – pamięć i tożsamość. Opole – Poznań: Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej, 2023.
41.Kitchen, Martin. Nazistowskie Niemcy w czasie wojny. Warszawa: Książka i Wiedza, 1997.
42.Klän, Werner. Die evangelische Kirche Pommerns in Republik und Diktatur. Geschichte und Gestaltung einer preussischen Kirchenprovinz 1914-1945. Köln-Weimar-Wien: Böhlau, 1995.
43.Machura, Zdzisław. Parafia katolicka i kościół św. Ottona w Słupsku w latach 1866-1946. Słupsk, 2019.
44.Michał Rychert, red. Kościół św. Jacka w Słupsku. Historia, sztuka, wiara. Słupsk, 2021.
45.Niemcy. Rekordowa liczba apostazji, Deutsche Welle, dostęp 23 V 2025 r.), https://www.dw.com/pl/niemcy-rekordowa-liczba-apostazji/a-64197279
46.Nitschke Bernadetta. Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949. Zielona Góra: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1999.
47.Ossowski, Zdzisław, „Epidemie, zarazy i ich patroni. Początki kultu świętego Rocha w Europie. Studia Pelplińskie 55 (2021).
48.Pagel, Karl-Heinz. Stolp in Pommern - eine ostdeutsche Stadt. Ein Buch über unsere pommersche Heimat, (Lübeck: Heimatkreis Stolp, 1977.
49.Romanow, Zenon. „Zajęcie Słupska przez Armię Czerwoną w 1945 roku“. W: Życie dawnych Pomorzan I, red. Wojciech Łysiak. Bytów-Poznań: ECO, 2001.
50.Sakson, Andrzej, „Kształtowanie się nowej społeczności powiatu słupskiego po 1945 roku na tle przemian społecznych na Ziemiach Zachodnich i Północnych“, w: Obrazy Ziemi Słupskiej. Społeczeństwo-administracja-kultura, red. Andrzej Czarnik. Słupsk, 2003
51.Salinger, Gerhard. Ein Rückblick und Beitrag zum Leben und Schicksal der Juden in Stolp. Bmw: Wedel, 1991.
52.Skóra, Wojciech, „Elizjum na ulicy Schliepgrund 2. Zapomniany obóz dla robotników przymusowych w Słupsku (1941-1945)“. W: Pomorskie spotkania z historią, red. Piotr Sikorski (Słupsk: Imperio, 2024).
53.Skóra, Wojciech. „Casus wysiedlonego dziecka. Klausa Zandera wspomnienia ze wspomnień. Artykuł recenzyjny na marginesie książki słupszczanina Kinderland ist abgebrannt. Erlebnisse eines kleinen pommerschen Jungen in den Jahren 1940–1946 (bmw, 2011, ss. 280)“, Przegląd Zachodniopomorski 38, (2023).
54.Skóra, Wojciech. „Kto spalił Słupsk w marcu 1945 roku? Przypadek pomorskiego miasta zajmowanego przez Armię Czerwoną“. Przegląd Zachodniopomorski 65 (2021).
55.Skóra, Wojciech. „Obóz koncentracyjny dla Żydów w Słupsku w latach 1944-1945 (Aussenarbeitslager Stolp). Nowe ustalenia w świetle wspomnień ocalałych więźniów“. W: Podążając za Mistrzem. Pamięci Profesora Zbigniewa Zielonki – Ojca słupskiej polonistyki, red. Krystyna Krawiec-Złotkowska, Joanna Teresa Złotkowska (Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pomorskiego, 2023).
56.Skóra, Wojciech. Słupsk 1945. Miasto Niemców, Sowietów i Polaków. Poznań: Rys, 2023.
57.Stolle, Volker, Geschichte der evangelisch-lutherischen Kreuzgemeinde in Stolp/Słupsk von ihrer Entstehung an bis 1945, w: Zum Beispiel Stolp/Slupsk. Lutherische Kontinuität in Pommern über Bevölkerungs- und Sprachwechsel hinweg. Oberursel: Lutherische Theol. Hochschule Ts., 1998.
58.Szymański, Józef „Tworzenie struktur parafialnych życia religijnego w Słupsku w latach 1945-1948”. Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne 112 (2019).
59.Wild, Jan. „Słupski ewangelicyzm po 1945 roku“. W: Ewangelicyzm na Pomorzu, red. Jan Wild. Słupsk: Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Słupsku, 2011.
60.Wild, Jan. Kościół Świętego Krzyża w Słupsku. Słupsk, 2000.
61.Zdzisław Machura, „Historia kościoła św. Jacka“, w: Kościół św. Jacka w Słupsku. Historia, sztuka, wiara, red. Michał Rychert (Słupsk, 2021).
62.Русский архив. Великая Отечественная, vol. 16, Moskwa 1999.