ISSN: 1230-0780 eISSN: 2719-4337 OAI
DOI: 10.18276/skk.2026.33-03
Issue archive /
nr 33 2026
Jezus Chrystus – prawdziwy Bóg. Drogi prowadzące do Credo nicejskiego
(Jesus Christ – True God. Pathsleading to the Nicene Creed)
| Authors: |
Janusz
Królikowski
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II, Kraków, Wydział Teologiczny – Sekcja w Tarnowie |
| Keywords: | Jesus Christ God divinity homoousios Arianism deuterostheos Middle Platonism |
| Whole issue publication date: | 2026 |
| Page range: | 23 (43-65) |
Abstract
The Council of Nicaea (325) definedonce and for all the Church’s doctrine concerning the divinity of Jesus Christ, the incarnate Son of God. This actcame about as a result of a long and complex theological discussion that lasted almost two centuries. The defenders of orthodoxy had to deal mainly with the Greek philosophical tradition, which, in the face of the mystery of the Incarnation, had to agree to give up some of its established metaphysical principles and beliefs, such as those concerning the figure of the deuteros theos. It is not historically correct to claim that it was natural for Hellenic culture to believe that God became man and that Jesus Christhad a divine nature. The dogma of the divinity of Christ, expressed by the concept of homoousios, is certainly not the result of Greek mentality and therefore does not need to be demythologized, as hasbeen postulated in the 20th century. Although the concept of homoousios istaken from the philosophical tradition, its use is theological in nature, serving to emphasize and strengthen the pure biblical faith.
Download file
Article file
Bibliography
| 1. | Aleksander z Aleksandrii. „Epistula ad Alexandrum”. W: Patrologia Graeca, 18, red. Jacques Paul Migne, 547–572. Paris: Wydawnictwo J.-P. Migne’a, 1856–1866. |
| 2. | Aleksander z Aleksandrii. „Epistula ad episcopos”. W: Patrologia Graeca, 18, red. Jacques Paul Migne, 571–582. Paris: Wydawnictwo J.-P. Migne’a, 1856–1866. |
| 3. | Apulejusz z Madaury. „De deo Socratis” 4. W: Apulejusz z Madaury, O Bogu Sokratesa i inne pisma. Tłum. Kazimierz Pawłowski. Biblioteka Klasyków Filozofii, 3–40. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2002. |
| 4. | Atanazy z Aleksandrii. „Epistula ad africanos episcopos” 5. W: Patrologia Graeca, 26, red. Jacques Paul Migne, 1029–1048. Paris: Wydawnictwo J.-P. Migne’a, 1856–1866. |
| 5. | Atanazy z Aleksandrii. Contra arianom; wersja w języku polskim: Atanazy z Aleksandrii. Mowy przeciw arianom I–III. Tłum. Przemysław Marek Szewczyk. Źródła Myśli Teologicznej 67. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2013. |
| 6. | Atanazy z Aleksandrii. Contra gentes; wersja w języku polskim: Atanazy z Aleksandrii. Przeciw poganom. Tłum. Michał Wojciechowski. Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 62. Warszawa: ATK, 2000. |
| 7. | Atanazy z Aleksandrii. De decretis; wersja w języku polskim: Atanazy z Aleksandrii. O dekretach Soboru Nicejskiego. O wypowiedzi Dionizego. O synodach w Rimini i Selekcji. Tłum. Przemysław Marek Szewczyk. Źródła Myśli Teologicznej 60. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2011. |
| 8. | Atanazy z Aleksandrii. De incarnatione; wersja w języku polskim: Atanazy z Aleksandrii. O wcieleniu Słowa. Tłum. Michał Wojciechowski. Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 61. Warszawa: ATK, 1998. |
| 9. | Atenagoras z Aten. Legatio pro Christianis; wersja w języku polskim: Atenagoras z Aten. Prośba za chrześcijanami. Tłum. Stanisław Kalinkowski, 27–80. Warszawa: ATK, 1985. |
| 10. | Augustyn. Confessiones; wersja w języku polskim: Augustyn. Wyznania. Tłum. Zygmunt Kubiak, Warszawa: Wydawnictwo Znak, 1992. |
| 11. | Balz, Horst. „κοσμέω”. W: Exegetisches Wörterbuch zum Neuen Testament, red. Horst Balz, Gerhard Schneider, kol. 763–764. Stuttgart–Berlin–Köln: Verlag W. Kohlhammer, 1992. |
| 12. | Bouyer, Louis. La Bible et l’Évangile. Le sens de l’Écriture: du Dieu qui parle au Dieu fait homme. Paris: Editions du Cerf, 1958. |
| 13. | Cantalamessa, Raniero. „Cristo immagine di Dio. Le tradizioni patristiche su Col. 1,15”. W: La cristologia in san Paolo. Atti della XXIII Settimana Biblica, 269–287. Brescia: Paideia, 1976. |
| 14. | Cantalamessa, Raniero. „La cristologia patristica come soluzione del problema della trascendenza e immanenza di Dio in Cristo”. Teologia 1 (1976): 338–354. |
| 15. | Cantalamessa, Raniero. „Nicea un Concilio di tutti i cristiani”. L’Osservatore Romano 4.01.2025. Dostęp 15.11.2025. https://www.osservatoreromano.va/it/news/2025-01/quo-003/nicea-un-concilio-di-tutti-i-cristiani.html. |
| 16. | Cantalamessa, Raniero. L’Omelia in ss. Pascha dello Ps. Ippolito di Roma. Milano: Vita e pensiero, 1967. |
| 17. | Corpus Christianorum. Series Latina. Turnhout: Brepols, 1954 = CCL. |
| 18. | Epifaniusz z Salaminy. Panarion; wersja w języku polskim: Epifaniusz z Salaminy. Parion. Herezje 1–33. Tłum. Marek Gilski, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, 2015. |
| 19. | Euzebiusz z Cezarei. „Demonstratio evangelica”. W: Patrologia Graeca, 22, red. Jacques Paul Migne, 9–794. Paris: Wydawnictwo J.-P. Migne’a, 1856–1866. |
| 20. | Euzebiusz z Cezarei. „Epistula ad Neocesarenses”. W: Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła. Tłum. Stefan Józef Kazikowski, 85. Warszawa: Pax, 1986. |
| 21. | Euzebiusz z Cezarei. Historia ecclesiastica; wersja w języku polskim: Euzebiusz z Cezarei. Historia kościelna. Tłum. Agnieszka Caba na podst. tłum. Arkadiusza Lisickiego. Źródła Myśli Teologicznej 70. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2013. |
| 22. | Filon Aleksandryjski, De somniis I, 229; Philon d’Alexandrie. De somniis I–II, 228–229, trad. Pierre Savinel. Paris: Éditions du Cerf, 1962. |
| 23. | Grillmeier, Alois. Mit ihm und in ihm, Christologische Forschungen und Perspektiven. Freiburg–Basel–Wien: Herder, 1975. |
| 24. | Grzegorz z Nyssy. Contra Eunomium; wersja w języku polskim: Grzegorz z Nyssy. Przeciwko Eunomiuszowi. Księga pierwsza i druga. Tłum. Marta Przyszychowska, Fundamenta 3, Warszawa: Wydawnictwo Ośrodka Rozwoju Badań i Edukacji, 2021. |
| 25. | Guitton, Jean. Il Cristo dilacerato. Crisi e concili nella Chiesa. Milano: Paoline, 1964. |
| 26. | Harnack, Adolf. von. Das Wesen des Christentums. Leipzig: Hinrichs, 1901. |
| 27. | Hieronim. „Dialogus contra Luciferianos”. W: Patrologia Latina, 23, red. Jacques Paul Migne, 172. Paris: Wydawnictwo J.-P. Migne’a, 1844–1855. |
| 28. | Ignacy Antiocheński. Ad Polycarpi; wersja w języku polskim: Ignacy Antiocheński. Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich. Tłum. Anna Świderkówna. Biblioteka Ojców Kościoła 10, 140–142. Kraków: Wydawnictwo M, 1998. |
| 29. | Innocenti, Ennio, Ilaria Ramelli. Gesù a Roma. Roma: Sacra Faternitas Aurigarum, 2007. |
| 30. | Justyn Męczennik. 1 apologia; wersja w języku polskim: Justyn Męczennik. 1 i 2 Apologia; Dialog z Żydem Tryfonem. Tłum. Leszek Misiarczyk, 43–89. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2012. |
| 31. | Justyn Męczennik. 2 apologia; wersja w języku polskim: Justyn Męczennik. 1 i 2 Apologia; Dialog z Żydem Tryfonem. Tłum. Leszek Misiarczyk, 91–100. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2012. |
| 32. | Justyn Męczennik. Dialogus cum Tryfone Judeo; wersja w języku polskim: Justyn Męczennik. 1 i 2 Apologia; Dialog z Żydem Tryfonem. Tłum. Leszek Misiarczyk, 159–318. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2012. |
| 33. | Klemens Aleksandryjski. Stromata; wersja w języku polskim: Klemens Aleksandryjski. Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy. T. 1–2. Tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Warszawa: PAX, 1994. |
| 34. | Korzeniowski, Ireneus. Il Logos-Verbum mentis in S. Tommaso d’Aquino e in Bernard Lonergan. Roma: Lateran University Press, 2010. |
| 35. | Królikowski, Janusz. „Osoba Jezusa Chrystusa i jej uniwersalne znaczenie. Perspektywa patrystyczna”. Vox Patrum 28, 52 (2008): 539–547. |
| 36. | Leon Wielki. Ad Flavianum; wersja w języku polskim: Leon Wielki. „List papieża Leona do Flawiana”. W: Dokumenty Soborów Powszechnych. T. 1: (325–787), układ i oprac. Arkadiusz Baron, Henryk Pietras. Źródła Myśli Teologicznej 24, 196–213. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2001. |
| 37. | Lietzmann, Hans. Apollinaris von Laodicea und seine Schule. Tübingen: J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), 1904. |
| 38. | Mazza, Enrico. Il Logos, software della creazione. Come leggere il Prologo di Giovanni. Bologna: EDB Edizioni Dehoniane, 2018. |
| 39. | Newman, John Henry. Logika wiary. Tłum. Paweł Bocharczyk. Warszawa: Pax, 1989. |
| 40. | Norelli, Enrico. „Gesù nel cristianesimo delle origini (I–II) secolo. Dall’anununcio al canone”. W: Heri et Hodie. Figure di Cristo nella storia. Atti del Convegno. Pisa, 14–17 novembre 2000, 79–105. Pisa: Edizioni Plus, Università di Pisa, 2001. |
| 41. | Orygenes. Contra Celsum; wersja w języku polskim: Orygenes. Przeciw Celsusowi. Tłum. Stanisław Kalinkowski. Warszawa: ATK, 1986. |
| 42. | Orygenes. De principiis; wersja w języku polskim: Orygenes. O zasadach. Źródła Myśli Teologicznej 1. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1996. |
| 43. | Orygenes. Homiliae in Genesim; wersja w języku polskim: Orygenes. Homilie o Księdze Rodzaju. Homilie o Księdze Wyjścia. Tłum. Stanisław Kalinkowski. Źródła Myśli Teologicznej 64. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2012. |
| 44. | Orygenes. In Evangelium Sancti Ioannis; wersja w języku polskim: Orygenes. Komentarz do Ewangelii według św. Jana. Źródła Myśli Teologicznej 27. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2003. |
| 45. | Patrologia Graeca, red. Jacques Paul Migne. Paris: Wydawnictwo J.-P. Migne’a, 1856–1866 = PG. |
| 46. | Patrologia Latina, red. Jacques Paul Migne. Paris: Wydawnictwo J.-P. Migne’a, 1844–1855 = PL. |
| 47. | Platon, Uczta. Tłum. Władysław Witwicki. Warszawa: PWN, 1992. |
| 48. | Platon. Listy. Tłum. Maria Maykowska. Warszawa: PWN, 1987. |
| 49. | Pliniusz Młodszy, Epistula; Plinius Minor. Epistularum Libri Novem. Epistularum ad Traianum Liber. Panegyricus, ed. Mauritius Schuster. Leipzig: B.G. Teubner Verlagsgesellschaft, 1992. |
| 50. | Prestige, George Leonard. Dieu dans la pensée patristique. Paris: Aubier, 1955. |
| 51. | Ramelli, Ilaria. „Accuse anticristiane riflesse nelle opere di Apuleio (II secolo)”. W: Ennio Innocenti, Ilaria Ramelli, Gesù a Roma, 333–350. Roma: Sacra Faternitas Aurigarum, 2007. |
| 52. | Ramelli, Ilaria. Tempo ed eternità in età antica e patristica. Grecità, Ebraismo e Cristianesimo. Assisi: Cittadella editrice, 2015. |
| 53. | Segalla, Giuseppe. La cristologia del Nuovo Testamento. Bologna: Paideia, 1985. |
| 54. | Simonetti, Manlio. Studi sull’arianesimo. Roma: Editrice Studium, 1965. |
| 55. | Sokrates Scholastyk. Historia Kościoła. Tłum. Stefan Józef Kazikowski. Warszawa: Pax, 1986. |
| 56. | Studer, Basile. „Consubstantialis Patri, consubstantialis Matri. Une antithèse christologique chez Léon le Grand”. Revue d’Etudes Augustiniennes et Patristiques 18 (1972): 87–115. |
| 57. | Tacjan Syryjczyk. Oratio ad Graecos; wersja w języku polskim: Tacjan Syryjczyk. „Mowa do Greków”. W: Pierwsi apologeci greccy. Tłum. Leszek Misiarczyk. Biblioteka Ojców Kościoła 24, 311–355. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2004. |
| 58. | Teofil z Antiochii, Ad Autolycum; wersja w języku polskim: Teofil z Antiochii. „Do Autolika”. W: Pierwsi apologeci greccy. Kwadratus, Arystydes z Aten, Aryston z Pelli, Justyn Męczennik, Tacjan Syryjczyk, Micjades, Apolinary z Hierapolis, Teofil z Antiochii, Hermiasz. Przekład, wstęp i przypisy ks. Leszek Misiarczyk, oprac. ks. Józef Naumowicz. Biblioteka Ojców Kościoła 24, 367–486. Kraków: Wydawnictwo M, 2004. |
| 59. | Tertulian. „De carne Christi” 4, 1. W: Tertulian, Tertulliani Opera. Pars II: Opera Montanistica, ed. Eligius Dekkers, 871–917. Turnholti: Typographi Brepols Editores Pontificii, 1954. |
| 60. | Tertulian. Adversus Marcionem; wersja w języku polskim: Tertulian. Przeciw Marcjonowi. Tłum. Stefan Ryznar. Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 58. Warszawa: ATK, 1994. |
| 61. | Tertulian. Apologeticus; wersja w języku polskim: Tertulian. Apologetyk. Tłum. Jan Sajdak. Pisma Ojców Kościoła 20. Poznań: Księgarnia Akademicka, 1947. |