Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie


ISSN: 1230-0780    eISSN: 2719-4337    OAI    DOI: 10.18276/skk.2026.33-11
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ

Lista wydań / nr 33 2026
„Przyszli aby scalać” – duszpasterze Słupska w latach 1945–1948

Autorzy: Ewa Jaszewska ORCID
Instytut Historii Akademii Pomorskiej, Słupsk, Wydział Filologiczno-Historyczny, doktorantka
Słowa kluczowe: parafia pw. św. Ottona w Słupsku Uniwersytet Ludowy; Dom Matki i Dziecka w Słupsku Towarzystwo Piotra Borowego duchowni duszpasterscy w Słupsku ks. Jan Zieja ks. Karol Chmielewski ks. Henryk Hilchen
Data publikacji całości:2026
Liczba stron:31 (203-233)
Cited-by (Crossref) ?:

Abstrakt

Po zakończeniu II wojny światowej Słupsk znalazł się w nowej rzeczywistości politycznej i społecznej. Miasto dotknięte zniszczeniami i niemal całkowitą wymianą ludności, musiało od podstaw budować swoje życie społeczne, kulturalne, religijne. W latach 1945–1948 do Słupska napływali osadnicy z różnych regionów Polski, w tym z Kresów Wschodnich, niosąc ze sobą własne formy religijności, tradycje i zwyczaje. W tej sytuacji szczególne znaczenie miała posługa duszpasterska kapłanów katolickich. Przybywający do Słupka duszpasterze, m.in. Jan Zieja, Karol Chmielewski, Henryk Hilchen, podejmowali trud organizowania struktur parafialnych, przejmowania i odbudowy świątyń oraz regularnego sprawowania posługi kapłańskiej. Oprócz funkcji religijnych duszpasterze pełnili także rolę przewodników, co sprzyjało tworzeniu więzi społecznych i poczucia wspólnoty. Ich oddziaływanie stało się jednym z kluczowych czynników integrujących nowych mieszkańców.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Anczarski, Józef. Księża lwowscy w diecezji gorzowskiej, 126–135, maszynopis. [Gorzów]: b.w., 1988. Dostęp 9.02.2026. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-issn-2391-6109-year-2018-issue-5-article-4f3750bf-573e-3221-87cd-e5f061d563db/c/25-002b14cd-98fd-4433-a736-1be89b34c7e5.pdf.
2.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 247. Parafia pw. NMP Królowej Różańca Świętego w Słupsku.
3.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 248. Parafia pw. NMP Królowej Różańca Świętego w Słupsku.
4.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 250. Parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Słupsku.
5.Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Sygn. 254. Parafia pw. Św. Rodziny w Słupsku.
6.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 263. Wikariusze parafialni. Nominacje i zwolnienia z lat 1955–1957.
7.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 763. Dąbrówka Wlkp. [Korespondencja w sprawach parafialnych] z lat 1946–1972.
8.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 956. Jurysdykcje i nominacje [Nominacje na administratorów parafii, wikariuszy, słuchania spowiedzi, błogosławieństwa przy sakramencie małżeństwa] z lat 1945–1946.
9.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 957. Jurysdykcje i nominacje [Nominacje na administratorów parafii, wikariuszy, słuchania spowiedzi, błogosławieństwa przy sakramencie małżeństwa] z lat 1947–1948.
10.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 958. Jurysdykcje i nominacje [Nominacje na administratorów parafii, wikariuszy, słuchania spowiedzi, błogosławieństwa przy sakramencie małżeństwa] z lat 1949–1952.
11.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 962. Jurysdykcje i misja kanoniczna. Proboszczowie i administratorzy parafii z lat 1953–1957.
12.Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze. Zespół Akta Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. z lat 1945–1972. Sygn. 963. Jurysdykcje i misja kanoniczna dla wikariuszy z lat 1953–1957.
13.Banaszak, Marian. Historia Kościoła Katolickiego. T. 4. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1992.
14.Błaszczak, Iwona. „Tradycje polskich uniwersytetów ludowych”. W: Uniwersytety Ludowe XXI wieku. Tradycja – współczesność – wyzwania przyszłości, red. Iwona Błaszczak, Tomasz Maliszewski, Ewa Smuk-Stratenwerth, 45–58. Grzybów: Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne ZIARNO, 2017.
15.Bończa-Bystrzycki, Lech. Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w granicach diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (X–XX/XXI wiek). Koszalin: nakładem Autora, 2012.
16.Borowski, Eugeniusz. Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Pińskiej 1925–1939. Drohiczyn nad Bugiem: Kuria Diecezjalna, 2000.
17.Ceynowa, Tadeusz. „Przygotowanie do likwidacji Niższego Seminarium Duchownego w Słupsku”. W: Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej w latach 1945–1989, red. Tadeusz Ceynowa, Paweł Knap. Szczecin: IPN, 2010.
18.„Chamier-Gliszczyński Leon (1910–1996), ksiądz, w diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej od 1946, kanonik”. Dostęp 9.02.2026. https://libermortuorum.pl/zmarli.php?biograf=416.
19.Chorzępa, Michał. „Rozwój organizacji kościelnej na ziemi lubuskiej i Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1965”. Nasza Przeszłość 22 (1965): 113–149.
20.„Dane z życiorysu śp. ks. prałata Karola Chmielewskiego podane przez J.E. Bpa Ordynariusza I. Jeża na pogrzebie w Słupsku 10.XI.1981 R.”. Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne 7–8 (1982): 226–228.
21.Dzieje Słupska, red. Józef Lindmajer, Teresa Machura, Józef Spors, Bogdan Wachowiak. Słupsk: Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Pobrzeże, 1986.
22.Gadacz, Jan Ludwik. Słownik polskich kapucynów. T. 2: Ł–Z. Wrocław: Wydawnictwo OO. Kapucynów, 1986.
23.Gajewski, Wojciech. Parafia św. Rodziny w Słupsku w 70. rocznicę powstania 1948–2018. Słupsk: Rzymskokatolicka Parafia pw. Świętej Rodziny, 2018.
24.Gogola, Zdzisław. Dzieje franciszkańskiej Prowincji św. Antoniego i bł. Jakuba Strzemię 1918–1939. Kraków: UNUM, 2011.
25.Hotyńska, Gabriela. „Kronika Gabrieli Hotyńskiej”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 11–13. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
26.„Jan Paweł Mucharski 1910–2001”. Dostęp 9.02.2026. https://www.lubartow.pl/2014/07/27/jan-pawel-mucharski-1910-2001.
27.Kachnicz, Zenon. „Komuniści wobec Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w pierwszych latach po II wojnie światowej”. Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie 8 (2003): 179–184.
28.Konkol, Konrad. „Organy bezpieczeństwa wobec niższego seminarium duchownego w Słupsku”. Słupskie Studia Historyczne 20 (2014): 209–238.
29.Krahel, Tadeusz. Martyrologia duchowieństwa archidiecezji wileńskiej 1939–1945. Białystok: BUK, 2017.
30.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 1: (A–G). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2016.
31.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 2: (H–Ł). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2017.
32.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 3: (M–Ś). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2018.
33.Kufel, Robert Romuald. Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945–1956. T. 4: (T–Ż). Zielona Góra: Agencja Wydawnicza „PDN”, 2019.
34.Kullas, Stefan. „«Daleka droga» Wspomnienia z lat 1946–1948, Bochum 1983”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 217–227. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
35.Leszczyński, Mariusz. Księża diecezjalni ekspatrianci archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego. Słownik biograficzny. Warszawa: IPN Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2020.
36.Machura, Teresa. „W Polsce Ludowej 1945–1980”. W: Dzieje Słupska, red. Józef Lindmajer, Teresa Machura, Józef Spors, Bogdan Wachowiak, 279–406. Słupsk: Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Pobrzeże, 1986.
37.Machura, Zdzisław. Był tu wśród nas na Słupskiej Ziemi. Opowieść o ks. Janie Ziei. Słupsk: Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, Muzeum Pomorza Środkowego, 2007.
38.Machura, Zdzisław. Cztery słupskie lata. Opowieść o pracy duszpasterskiej ks. Jana Ziei w parafiach na terenie Ziemi Słupskiej w latach 1945–1949. Słupsk: Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, Muzeum Pomorza Środkowego, ²2006.
39.Machura, Zdzisław. „Ludność wyznania rzymsko-katolickiego w powiecie słupskim w latach 1866–1945”. W: Obrazy Ziemi Słupskiej. Społeczeństwo – administracja – kultura. Materiały z VII Konferencji Kaszubsko-Pomorskiej. Słupsk 5–6 grudnia 2002 r., [pod kier. nauk. Andrzeja Czarnika], 34–42. Słupsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział, Parafia pw. św. Jacka, 2003.
40.Machura, Zdzisław. „Zabytkowe kościoły Słupska”. W: III Ogólnopolska Konferencja Naukowa Rzeczpospolita Domów – „Dom Boży”, Słupsk 26–27 kwietnia 2010 roku, 1–13. Słupsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział, Parafia pw. św. Jacka, 2003. Dostęp 9.02.2026. https://nitecki.wietrzykowski.net/Machura.Zdzislaw_Zbytkowe.koscio%B3y.Slupska.pdf.
41.Machura, Zdzisław. Parafia katolicka św. Ottona w Słupsku w latach 1866–1947. Słupsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział, Parafia pw. św. Jacka, 2001.
42.Markowski, Wiktor. „Wspomnienia o początkach pracy duszpasterskiej w Słupsku”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 187–207. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
43.Minkowska, Anna. Pamiętnik. Wspomnienia o księdzu Janie Ziei. Warszawa: Wydawnictwo IPJP2, 2017.
44.Minkowska, Anna. „Wspomnienia o pracy w Uniwersytecie Ludowym w Orzechowie”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 113–186. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.
45.Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. „Gorzów: Człowiek, który organizował dobro…”. Dostęp 9.02.2026. https://oblaci.pl/2024/01/31/gorzow-czlowiek-ktory-organizowal-dobro.
46.Misjonarze św. Wincentego a Paulo w Polsce (1651–2001). T. 1: Dzieje, red. Stanisław Respond. Kraków: Instytut Wydawniczy Księży Misjonarzy „Nasza Przeszłość”, 2001.
47.Napierała, Edward. „Geneza Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim”. Studia Paradyskie 1 (1985): 183–212.
48.Niesłony, Józef. Słownik biograficzny Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej Prowincji Polskiej 1923–2016. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016.
49.Pielorz, Józef. Oblaci polscy: Zarys dziejów Prowincji Polskiej Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej z okazji 50-lecia istnienia. Rzym: Dom Generalny, 1970.
50.Romanow, Zenon. „Administracja państwowa i samorządowa powiatu słupskiego w latach 1945–1975”. W: Obrazy Ziemi Słupskiej. Społeczeństwo – administracja – kultura. Materiały z VII Konferencji Kaszubsko-Pomorskiej. Słupsk 5–6 grudnia 2002 r., [pod kier. nauk. Andrzeja Czarnika], 140–151. Słupsk: Starostwo Powiatowe, 2003.
51.Roślicki, Józef Maciej. Pragmatyczny wizjoner. Refleksje o ks. Janie Ziei. [Piła]–Słupsk: Studio Projektu Graficznego Art-Wena Alicja Noska-Figiel, KPP – Klasowa Partia Przyjaciół, [2019].
52.Rzeczkowska, Bogumiła. „Dzieje odbudowy kościoła Mariackiego w Słupsku spisane przez budowniczego. Część 1”, 3 kwietnia 2021 r. Dostęp 9.02.2026. https://gp24.pl/dzieje-odbudowy-kosciola-mariackiego-w-slupsku-spisane-przez-budowniczego-czesc-i/ar/c1-15525805.
53.Rydz, Eugeniusz. „Rzymskokatolickie kościoły parafialne w przestrzeni sakralnej Słupska”. Peregrinus Cracoviensis 25, 1 (2014): 5–27.
54.Schematyzm diecezji gorzowskiej. Gorzów Wielkopolski: Kuria Biskupia, 1969.
55.Socha, Paweł. Sylwetki administratorów apostolskich i biskupów diecezji zielonogórsko-gorzowskiej. „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny” 5 (1998): 333–365.
56.Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej w R. P. 1933 i 1934. Stan diecezji na dzień 31 grudnia 1933. Pińsk: Wydawnictwo Drukarni Diecezjalnej, 1933.
57.Stanaszek, Bogdan, Ryszard Nowakowski, Piotr Tylec. Słownik biograficzny księży diecezji sandomierskiej XIX–XX w. T. 4: S–Ż, biskupi i uzupełnienia. Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia, 2019.
58.Stopniak, Franciszek. „Kościół na Ziemiach Polskich w latach 1848–1978”. W: Historia kościoła. T. 5: 1948 do czasów współczesnych, 573–608. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1985.
59.Szymański, Józef. „Sprawozdanie ks. dr. Henryka Hilchena z pracy wśród robotników polskich we Francji w czasie tygodni letnich 1924 roku”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 118 (2022): 457–480. DOI: 10.31743/abmk.12295.
60.Szymański, Józef. „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 112 (2019): 397–417. DOI: 10.31743/abmk.2019.112.20.
61.„Sypniewski Władysław”. Dostęp 9.02.2026. https://silesia.edu.pl/index.php/Sypniewski_W%C5%82adys%C5%82aw.
62.Śmierzchalski-Wachocz, Dariusz. Duchowieństwo rzymsko-katolickie na Pomorzu Zachodnim, Środkowym i Ziemi Lubuskiej w świetle dokumentów państwowych z lat 1945–1989. T. 1. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, 2014.
63.Wejman, Grzegorz. Organizacja Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej w latach 1945–1972. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2007.
64.Wejman, Grzegorz. „Organizowanie struktur kościelnych na Pomorzu Środkowym w latach 1945–1972”. W: Kościół katolicki w realiach władzy komunistycznej na Pomorzu Środkowym w latach 1945–1989, red. Tadeusz Ceynowa, Paweł Knap, 23–50. Szczecin: IPN Szczecin, 2011.
65.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. „Ks. Franciszek Krajewski – pierwszy proboszcz salezjanin w parafii pw. Świętej Rodziny i św. Judy Tadeusza w Słupsku, a zarazem pierwszy salezjanin na Ziemi Słupskiej”. W: Kapłani trudnych czasów. Z dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Środkowym, red. Leszek Laskowski, 67–78. Koszalin: Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”, 2015.
66.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. „Pierwszy proboszcz parafii pod wezwaniem NMP Królowej Różańca Świętego w Słupsku po II wojnie światowej ksiądz prałat Karol Chmielewski”. W: Kapłani trudnych czasów. Z dziejów Kościoła Katolickiego na Pomorzu Środkowym, red. Leszek Laskowski, 29–31. Koszalin: Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”, 2015. Dostęp 9.02.2026. http://bibliotekacyfrowa.eu/Content/51103/54075.pdf.
67.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. „Salezjanie jako duszpasterze wspólnoty parafialnej pod wezwaniem Świętej Rodziny i Św. Judy Tadeusza w Słupsku w latach 1949–2012”. Seminare. Poszukiwania naukowe 33(2013): 353–367. DOI: 10.21852/sem.2013.33.25.
68.Wiązowski, Eugeniusz Grzegorz. Z Kobylnicą przez wieki. Kobylnica: Gmina Kobylnica, 2019.
69.Wołczański, Józef. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej w latach 1939–1945. Materiały źródłowe. Cz. 1. Kraków: Wydawnictwo bł. Jakuba Strzemię archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego, 2005.
70.„Wspomnienia ks. Wiktora Markiewicza”. Adhibenda Rocznik Archiwum Diecezjalnego w Zielonej Górze 5 (2018): 237–248.
71.Wszystko dla Jezusa Hostii. 75 lat Sióstr Klarysek od Wieczystej Adoracji w Słupsku, red. Matka Teresa Pechman. Niepokalanów: Wydawnictwo Ojców Franciszkanów, 2021.
72.Zawadzki, Wojciech. Duchowieństwo katolickie z terenu obecnej diecezji elbląskiej w latach 1821–1945. Olsztyn: Wydawnictwo Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum”, 2000.
73.Zieliński, Piotr. Ksiądz Generał. Opowieść o ks. Bernardzie Wituckim (1918–1993). Miastko–Słupsk: nakładem Autora, 2010.
74.Zygmuntowicz, Wanda. „Kronika Wandy Zygmuntowicz”. W: Słupsk powojenne wspomnienia, oprac. Zdzisław Machura, 15–111. Słupsk: Parafia pw. św. Jacka, Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Pomorza Środkowego, 2015.