Przeszłość Demograficzna Polski

Poland's Demographic Past


ISSN: 0079-7189     eISSN: 2719-4345    OAI    DOI: 10.18276/pdp.2025.47-01
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS  DOAJ  DOAJ

Lista wydań / 47, 2025
Demografia czasów "potopu". Próba sondażu

Autorzy: Piotr Miodunka ORCID
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
Słowa kluczowe: straty wojenne potop kryzysy umieralności epidemie urodzenia demografia historyczna
Data publikacji całości:2025-12
Liczba stron:44 (7-50)
Klasyfikacja JEL: J11 J13
Cited-by (Crossref) ?:
Liczba pobrań ?: 292

Abstrakt

W artykule podjęto próbę weryfikacji i ponownego oszacowania strat demograficznych wywołanych okresem tzw. potopu, tj. wojny polsko-szwedzkiej z lat 1655–1660. Sądzono dotychczas, że były one bardzo wysokie, niemal porównywalne ze stratami krajów niemieckich z czasów wojny trzydziestoletniej. W celu weryfikacji tego poglądu wykorzystano wyłącznie materiały rejestrujące ruch naturalny, zwłaszcza księgi chrztów parafii rzymskokatolickich i ewangelickich dla ponad 80 jednostek z terenu zachodniej Rzeczypospolitej (bez Podlasia i Rusi Czerwonej). Przeanalizowano je jednak w szerszym kontekście chronologicznym lat 1645–1669, obejmującym także inne wojny z lat 1648–1667 oraz kryzysy epidemiczne i żywnościowe. Zmiany w rejestrowanych chrztach (utożsamianych z urodzeniami) służą jako miernik kondycji demograficznej społeczności miejskich i wiejskich w badanym okresie niepokojów, w tym samego potopu, oraz do oszacowania względnego ubytku ludności między pierwszą połową lat 40. a drugą połową lat 60. XVII wieku.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Augustyniak, Urszula. Historia Polski 1572–1795. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.
2.van Bavel, Bas i in. Disasters and History. The Vulnerability and Resilience of Past Societies. Cambridge University Press, 2020.
3.Van Besouw, Bram, i Daniel Curtis. „Estimating Warfare-Related Civilian Mortality in the Early Modern Period: Evidence from the Low Countries, 1620–99”. Explorations in Economic History 84 (2022). https://doi.org/10.1016/j.eeh.2021.101425.
4.Cebrowski, Andrzej K. Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648–59. Opracowanie Marian Małuszyński. Druk T. Bączkowski, 1937.
5.Domińska, Olga, i Waldemar Kowalski. „Pińczów w czasach pomorów (lata 1650–1665 oraz 1695–1711)”. W Zdrowie i choroba. Wpływ jakości życia na kulturę w Europie Środkowej, redakcja Antoni Barciak. Studio Noa, 2013.
6.Dupaquier, Jacques. „Les vicissitudes du peuplement (Xve–XVIIIe siecles)”. W Histoire des populations de l’Europe. T. 1: Des origines aux prémices de la révolution démographique, redakcja Jean-Pierre Bardet, Jacques Dupâquier. Fayard, 1998.
7.Gieysztor, Irena. „Badania demograficzne na podstawie metryk parafialnych”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 10, nr 1/2 (1962): 103–21.
8.Gieysztorowa, Irena. „Niebezpieczeństwa metodyczne polskich badań metrykalnych XVII–XVIII wieku”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 19, nr 4 (1971): 557–604.
9.Gieysztorowa, Irena. „Zniszczenia i straty wojenne oraz ich skutki na Mazowszu”. W Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660. T. 2: Rozprawy, redakcja Kazimierz Lepszy. PWN, 1957.
10.Gliwa, Andrzej. Kraina upartych niepogód. Zniszczenia wojenne na obszarze ziemi przemyskiej w XVII wieku. Wydawnictwo Naukowe Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, 2013.
11.Gliwa, Andrzej. „Strategie przetrwania ludności ziem południowo-wschodnich Rzeczypospolitej podczas najazdów tatarskich w XVII wieku”. W Hortus bellicus: studia z dziejów wojskowości nowożytnej. Prace ofiarowane profesorowi Mirosławowi Nagielskiemu, redakcja Konrad Bobiatyński i in. Wydawnictwo Neriton, 2017.
12.Główka, Dariusz. „Wieś na Mazowszu w XVI–XVIII wieku”. W Dzieje Mazowsza. T. 2: Lata 1527–1794, redakcja Jan Tyszkiewicz. Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, 2015.
13.Guldon, Zenon. „Straty ludności żydowskiej w Koronie w latach potopu”. W Rzeczpospolita w latach potopu, redakcja Jadwiga Muszyńska, Jacek Wijaczka. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, 1996.
14.Guldon, Zenon, i Jacek Wijaczka. „Ludność Pińczowa w XVI–XVIII wieku”. W Ludność żydowska w regionie świętokrzyskim, redakcja Zenon Guldon, Małgorzata Piątkowska. Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Jana Kochanowskiego, 1989.
15.Gutmann, Myron P. War and Rural Life in the Early Modern Low Countries. Princeton University Press, 1980.
16.Hanlon, Gregory. „Wartime Mortality in Italy’s Thirty Years War: The Duchy of Parma 1635–1637”. Histoire, économie & société 31, nr 4 (2012): 3–22. https://doi.org/10.3917/hes.124.0003.
17.Hoszowski, Stanisław. „Dynamika zaludnienia Polski w epoce feudalnej (X–XVIII w.)”. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 13 (1951): 137–98.
18.Hoszowski, Stanisław. „Zniszczenia w czasie wojny szwedzkiej na terenie Prus Królewskich”. W Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660. T. 2: Rozprawy, redakcja Kazimierz Lepszy. PWN, 1957.
19.Hoszowski, Stanisław. „Zniszczenia wojny szwedzkiej w świetle wiślanego spławu zboża w 1662 roku”. W Badania nad historią gospodarczo-społeczną w Polsce. Problemy i metody, redakcja J. Topolski i in. PWN, 1978.
20.Kamen, Henry. „The Economic and Social Consequences of the Thirty Years’ War”. Past & Present 39 (1968): 44–61.
21.Kizik, Edmund. „Uwagi wstępne. Prusy Królewskie: środowisko geograficzne, administracja, demografia”. W Prusy Królewskie. Społeczeństwo, kultura, gospodarka 1454–1772, redakcja Edmund Kizik. Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2012.
22.Kościelak, Sławomir. „Katolicka społeczność Gdańska w świetle ksiąg metrykalnych z drugiej połowy XVIII wieku. Nowe spojrzenie na przemiany demograficzne w wielowyznaniowym, protestanckim ośrodku”. Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 40 (2018): 83–103. https://doi.org/10.18276/pdp.2018.40-04.
23.Kowalski, Waldemar. „Ludność archidiakonatu sandomierskiego w połowie XVII wieku”. W Rzeczpospolita w latach potopu, redakcja Jadwiga Muszyńska, Jacek Wijaczka. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, 1996.
24.Kowalski, Waldemar. „Społeczeństwo parafii Bożego Ciała podkrakowskiego Kazimierza w świetle rejestru pogłównego 1662 roku (rodzina i gospodarstwo domowe)”. W Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczygłowi w siedemdziesięciolecie urodzin, redakcja Paweł Jusiak, Anna Sochacka. Wydawnictwo UMCS, 2014.
25.Kuc, Patryk. „Zapaści gospodarcze na polskiej wsi w XVII i XVIII wieku a postulaty historii ratowniczej. Przykład starostwa krzeczowskiego”. Historyka. Studia Metodologiczne 52 (2022): 311–25. https://doi.org/10.24425/hsm.2022.142730
26.Kuklo, Cezary. Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej. Wydawnictwo DiG, 2009.
27.Kuklo, Cezary. „Próba sondażowego określenia wartości wybranych zespołów metrykalnych do badań nominatywnych”. Przeszłość Demograficzna Polski – Poland’s Demographic Past 13 (1981): 125–39.
28.Kurowska, Hanna. Gubin i jego mieszkańcy. Studium demograficzne XVII–XIX w. Uniwersytet Zielonogórski, 2010.
29.Laszuk, Anna. Ludność województwa podlaskiego w drugiej połowie XVII wieku. Białostockie Towarzystwo Naukowe, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1999.
30.Letsch, Walter. Demographic Aspects of the Early Modern Times: The Example of the Zurich Countryside in a European Perspective. Peter Lang, 2017.
31.Livi-Bacci, Massimo. Demographic Shocks: The View from History. Federal Reserve Bank of Boston, 2001.
32.Livi-Bacci, Massimo. „Mortality Crises in a Historical Perspective: The European Experience”. W The Mortality Crisis in Transitional Economies, redakcja Giovanni A. Cornia, Renato Paniccia. Oxford University Press, 2000.
33.Maroszek, Józef. Dzieje województwa podlaskiego do 1795 roku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013.
34.Mikulski, Krzysztof. Osadnictwo wiejskie województwa pomorskiego od połowy XVI do końca XVII wieku. Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1994.
35.Mikulski, Krzysztof. Pułapka niemożności. Społeczeństwo nowożytnego miasta wobec procesów modernizacyjnych (na przykładzie Torunia w XVII i XVIII wieku). Wydawnictwo Adam Marszałek, 2004.
36.Miodunka, Piotr. Chłopi południowej Małopolski wobec kryzysów żywnościowych od XVII do połowy XIX wieku. Universitas, 2024.
37.Muszyńska, Jadwiga. Gospodarka dworska w dobrach biskupów krakowskich w połowie XVII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2012.
38.Muszyńska, Jadwiga. „Straty demograficzne i zniszczenia gospodarcze w Małopolsce w połowie XVII wieku. Problemy badawcze”. W Rzeczpospolita w latach potopu, redakcja Jadwiga Muszyńska, Jacek Wijaczka. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, 1996.
39.Nagielski, Mirosław i in. Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655–1660. Wydawnictwo DiG, 2015.
40.Outram, Quentin. „The Demographic Impact of Early Modern Warfare”. Social Science History 26, nr 2 (2002): 245–72. https://doi.org/10.1215/01455532-26-2-245.
41.Paluchowski, Piotr, Edmund Kizik, i Adam Szarszewski. „Epidemie w Gdańsku w XVII i XVIII w. Addenda et corrigenda”. Studia Historica Gedanensia 12 (2021): 173–91. https://doi.org/10.4467/23916001HG.21.010.14992.
42.Parker, Geoffrey. Globalny kryzys. Wojna, zmiany klimatyczne i katastrofa w XVII wieku. Napoleon V, 2019.
43.Pazdur, Jan. „Dzieje Kielc od XVI do XVIII w.”. W Pamiętnik Kielecki: przeszłość kulturalna regionu, redakcja Juliusz Nowak-Dłużewski. Ministerstwo Kultury i Sztuki, 1947.
44.Pert, Thomas. „‘If You Make the People Run Away, You Will Starve’: The Military Significance of Refugees during the Thirty Years’ War (1618–1648)”. War & Society 43, nr 3 (2024): 242–44. https://doi.org/10.1080/07292473.2024.2342675.
45.Pfister, Ulrich, i Georg Fertig. The Population History of Germany: Research Strategy and Preliminary Results. Max-Planck-Institut für demografische Forschung, 2010.
46.Rachwał, Piotr. „Ruch naturalny i zaludnienie parafii Biała (Janów) w latach 1654–1900 w świetle rejestracji metrykalnej”. W Janów i Janowiacy w kręgu polityki, gospodarki, prawa, kultury i religii, redakcja Barbara Nazarewicz. Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, 2011.
47.Rosset, Edward. Prawa demograficzne wojny. Łódź, 1933.
48.Rusiński, Władysław. „Gospodarka w dobie regresu”. W Dzieje Wielkopolski, redakcja Jerzy Topolski. T. 1. Wydawnictwo Poznańskie, 1969.
49.Rusiński, Władysław. „Straty i zniszczenia w czasie wojny szwedzkiej (1655—1660) oraz jej skutki na obszarze Wielkopolski”. W Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660. T. 2: Rozprawy, redakcja Kazimierz Lepszy. PWN, 1957.
50.Sierocka-Pośpiech, Maria. „Urodzenia i chrzty w siedemnastowiecznej Warszawie (czas i miejsce)”. W Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce. Cz. 1: Od średniowiecza do wieku XVIII, redakcja Maria Dąbrowska, Andrzej Klonder. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 2002.
51.Spencer, Barbara. „Size of Population and Variability of Demographic Data 17th and 18th Centuries”. Genus 32, nr 3/4 (1976): 11–42.
52.Szczypiorski, Adam. Ludność parafii Daleszyce powiatu kieleckiego w latach 1608–1825. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. 6, z. 1. PWN, 1963.
53.Szewczuk, Jan. Kronika klęsk elementarnych w Galicji w latach 1772–1848. Lwów, 1939.
54.Theibault, John. „The Demography of the Thirty Years War Re-revisited: Gunther Franz and his Critics”. German History 15, nr 1 (1997): 1–21. https://doi.org/10.1093/gh/15.1.1.
55.Urłanis, Borys C. Wojny a zaludnienie Europy. PWE, 1962.
56.Wimmer, Jan. „Przegląd operacji w wojnie polsko-szwedzkiej 1655–1660”. W Wojna polsko-szwedzka 1655–1660, redakcja Jan Wimmer. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973.
57.Wrigley, Edward A., i Roger S. Schofield. The Population History of England 1541–1871. Cambridge University Press, 1989.
58.Zabraniak, Sławomir. „Urzędnicy konsystorza wieluńskiego w latach 1660–1763”. Rocznik Wieluński 11 (2011): 5–24